AMOL ONLINE

FINAL DAYS IN KU !

2012-01-05T14:01:00.000+04:30

“I think this will be your last semester in KU”, Rajan Kathet explained, via. phone.

Back then, I was enjoying “hostel life” in Maitidevi. I was enjoying so hard that I "could not" attend class for nine days and this was not even the first time. The practice was same in the previous semester as well. Previous semester, here, means the first semester of Bachelor in Media Studies.

“I think this will be your last semester in KU,” the sentence repeatedly ran in my mind. I already felt like I did some serious crime but it was like “haagi sakyo dailo dekhyo", at that moment.

In a moment, I was towards Purano Buspark from where I could get a bus, back to KU. Rajan’s sentence came back repeatedly and I had already started thinking of the back-up plan to explain in home, in case, I am kicked out of KU for my irresponsibility. Everything started freshening up; all of my negligent behaviors were hurting me. I couldn’t think of what would I explain to my parents, in case, if I didn’t qualify for the end-semester exam.

I took a bus from Purano Buspark. The rays of impassioned sun were not affecting me, besides falling directly on my face. I could only think of excuses. My main difficulties were to talk to Ekku mam and Niraj Sir (C-Programming) because I had attended, only, eight classes of Ekku Mam and four classes of Niraj Sir, out of their sixteen classes.

Back to KU, I came to Rajan’s flat (Rajan’s flat because it was not the room I rented, my room was in 28 kilo and I hardly stayed there) and gathered information about the classes to come. Rajan explained that we had NMA Sir’s Viva and Pandey Sir’s presentation. It was also the final day of Euro Cup 2008 and my final day too, in some sense.

We had to give presentation in chart paper so I bought one - a small one because I did not have enough money. Taking time, I read all of the dates I needed to know for NMA sir’s viva. In the night, I even managed to see the final between Germany and Spain, which Spain won.

Back in the class, tomorrow morning, I talked to Ekku Maya Pun, she excused me with some threats, and Niraj sir did the same. However, I had to give the missed internal exams up to July 8 while our final exam was from July 10.

Although this was not the turning point of my life but was the real triggering event, which later made me a regular student and now since fourth semester, I am yet to leave a class. I am very happy with what I have achieved today and what I am. However, the bus ride from Purano Buspark to 28 kilo is still the longest path I have ever covered.

मृत्युको रङ

2011-12-28T12:42:00.000+04:30

उपेक्षा गर्नै नसकिने गरी

मृत्युले बाटो छेकेको प्रहर

यात्रामा

जब तिमीलाई प्रष्ट लाग्यो होला-

जीवनतर्फ फर्कने ढोकाहरु बन्द भएका छन्

समयको त्यो अचिन्त्य विन्दुमा

कस्तो थियो तिम्रो मन ?

एक्लै उभिएर

अन्तिमपटक, भरोसाले

तिमीले स्मरण गरेको नाम कसको थियो (शर्मा, २०६८, पृ. २१) ?

शर्मा, शारदा (२०६८) । भुइँफूलको देश । काठमाडौं: साङ्ग्रिला बुक्स ।

फेडेरर, टेनिस र म

2011-11-23T11:55:00.000+04:30

सर्वीयाका डोकोभिचले रोजर फेडेररलाई अस्ट्रेलियन ओपन सेमिफाइनलमा तीन सेटमै हराउने वित्तिकै लेख्न बसेको छु। म जातले फेडेररको फ्यान हुँ- २००३ देखि हो फेडेररले ग्रयाण्डस्ल्याम जित्न थालेको। पहिलो ग्रयाण्डस्ल्याममा उनले त्यतिखेरका सर्वाकालिन महान खेलाडी पिट साम्प्रासलाई विमवल्डनमा हराएका थिए। मैले फेडेररलाई हेर्न थालेको २००५ सुरुवातदेखि हो।

त्यतिखेर फेडेरर आफ्नो खेलको उच्चतम विन्दुमा थिए। विश्वभरमा उनलाई लङ्ग टेनिसमा टक्कर दिनसक्ने कोहि थिएन त्यतिखेर। फेडेररको दिन-दुईगुना-रात-चौगुना बढिरहेका फ्यानहरुमा म, कुमार शर्माका कारणले मिसिएको हुँ। उनलाई यहिँनेर धन्यावाद एउटा ठूलो पोको भिराउन चाहान्छु। फेडेररको फ्यान हुँनुमा टेनिस खेलको नियम बुझ्ने उत्कट अभिलाषा पनि एक थियो- त्यतिखेर टेनिसमा अमेरिकी दिदी-बहिनि सेरेना र भेनस विलियम्सको धेरै चर्चा हुन्थ्यो। नेपाल टेलिभिजनको समाचारले पनि टेनिसबारे समाचार दिन्थ्यो- यसले उसलाई यति सेटले जित्यो….यसले खै-कतिकतिले उसलाई हरायो। यस्तै फलाक्थ्यो नेपाल टेलिभिजन!

काठमाडौं आएपछि कुमारसँग एउटै होष्टलमा बस्ने मौका मिल्यो र मिल्यो टेनिसको नियम जान्ने अवसर। मैले माथि भनिसकें त्यो फेडेररको शासनकाल थियो। फेडेररकै एउटा खेल हेर्ने क्रममा मैले टेनिसका नियमहरु सिकें। मेरो सम्झनामा अझै छ त्यो दिन। खेलको नियम जानिसकेपछि मलाई धेरै खुसी अनुभव भएको थियो। कुनै कुराको रहस्य थाहापाउनु कति धेरै आन्नददायक हुन्छ है?

२००५ पछि म निरन्तर फेडेररसँगै रहें। उसको जितमा रमाउनु, उसको हारमा दु:खी हुनु मेरो पनि स्वभाव बन्यो। २००८ फेडेररले आफ्नो जीवनको पहिलो फ्रेन्च ओपन जित्दा र २००९ मा १५औं ग्रयान्डस्ल्याम जितेर पिट साम्प्रासको विश्व रेकर्ड उछिन्दा म पनि रमाउनेहरु मध्य एक थिएँ।

तर अब फेडेररको शासनकालको अवधि सकिएजस्तो छ। उनी २९ वर्षका भइसकेछन्। २३ वर्षे डोकोभिचले आज उनलाई हराउँदा उनी थाकेका जस्ता देखिन्थे। उनमा पहिलेको जस्तो 'एस' हान्नसक्ने क्षमता पनि रहेन अब। आफ्नो खेल जीवनको ओह्रालो बाटोमा उनी छन् भन्ने कुरा उनलाई हेरिरहेका जो-कोहिले पनि थाहा पाउनसक्छ।

केहि पनि स्थाइ छैन भन्ने कुराको प्रमाण पनि त हुन् फेडेरर। सबै कुराको उपयुक्त समय आउँछ र समयको आवश्यकता र महत्त्वलाई बुझेर नै जीवन बाँच्नुपर्छ भन्ने उदाहरण पनि हुन् उनी। टेनिसले देखेको सर्वकालीन महान खेलाडी हुनु चानचुने कुरा थिएन। तर फेडेररले आफ्नो सपना बाँचेका छन्। उनलाई बधाइ दिन चाहान्छु म।

फेडेररप्रति म आकर्षित हुनुमा उनकि त्यतिखेरकी गर्लफ्रेन्ड पनि हुन्। उनीहरुको जोडी केटा-केटी देखिकै हो भन्ने कुराले मलाई उनीहरुका प्रति सम्मान जाग्थ्यो। जोडिहरु जति समय लागेर बन्छन् त्योभन्दा कम समयमा टुटेको देखेको, धेरै अर्थमा भोगेको पनि, मैले उनीजस्ता समर्पित प्रेमिहरुलाई सम्मान गर्नु स्वभाविक पनि त हो। दुईबर्ष जति अघि उनीहरुको विवहा भयो र अहिले उनीहरुको जुम्ल्याहा छोरीहरु छन्। खेल जीवनमा ओह्रालो लागे पनि फेडेरर पारिवारीक जीवनमा उकालो लाग्दै छन्। सफलता उनको जीवनका कुनै न कुनै माध्यमबाट रहिरहोस। उनलाई मेरो शुभकामना।

२०११.०१.२७ (पेप्सीकोला)

खिचडी

2011-11-23T11:52:00.000+04:30

दिमागमा खिचडी पाकिरहेको छ। खिचडीमा दाल र चामल बाहेक अरु के-के हाल्छन् मलाई राम्रोसँग थाहा पनि छैन। मैले खिचडीमा दाल र चामल बाहेक अरु केही हालेर खाएको याद पनि छैन। सायद त्यही भएर होला खिचडी मलाई मन पनि पर्दैन।

आजको दिन मैले इन्डिपेन्डेण्ट प्रोजेक्टको लागि छुट्याएको हुँ। म बेलुका-बेलुका विषयगत अध्ययन गरेर थाकेपछि वीपी कोइरालाको आत्मवृतान्त पनि पढिरहेको छु। आज अमिर खान प्रोडक्सनले बनाएको फिल्म धोबीघाट पनि हेरें। आज खिचडी पहिला-पहिला भन्दा पनि चर्कोगरि नमिठो हुँदैछ। मलाई दिक्क कत्ति लागेको मलाई नै थाहा छैन। आजको दिनको बाँकि कुराहुरु पछि गरौंला तर धोबीघाटका बारेमा चाहिँ अहिले नै केहि लेखिहाल्छु। आखिर, धेरै दिनपछि आज यहि फिल्मले त हो नि मलाई लेख्नको लागि प्ररणा दिन सकेको।

मनपर्‍यो मलाई यो फिल्म। किन? थाहा छैन। प्रेम भएजस्तै लागि रहेको छ। कोहि मनपर्‍यो तर किन भन्दा थाहा छैन। कस्तो रमाइलो।

डाहालाग्छ मलाई अमिर खानले बनाएको र खेलेको फिल्महरु हेर्दा। एउटा मान्छेले कति सफलता प्राप्त गर्न सक्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर थाहा पाउन अब अमिर खान रहुन्जेल कुर्नुपर्ने भइसक्यो! अमिर खानले जे बनाएपनि चल्छ। अक्षयकुमारको 'चाँदनी चौक टु चाइना' किन त्यस्तो बनाएको होला? के अमिर खानले 'चाँदनी चौक टु चाइना' खेलेको भए चल्थ्यो होला? कि अमिर खानले त्यस्तो फिल्म नै खेल्दैन? मलाई केहि थाहा छैन।

'मेला' हेर्दा होला मैले अमिर खानलाई अभिनयको माध्यमबाट चिनेको। पहिला पनि अमिर खानको बारेमा थाहा थियो तर 'मेला'भन्दा अघिको अमिर खानको फिल्म आफूले हेरेको मलाई थाहा छैन। मलाई थाहा पाउनु पनि छैन।

मेलाजस्तो पूर्ण व्यवसाहिक फिल्म खेल्ने अमिर खान मङ्गल पाण्डे, रङ्ग दे बसन्ती, लगान, तारे जमीन पर, थ्री ईडियट्स हुँदै आज धोबीघाटसम्म आइपुग्दा कस्तो भइसके। मलाई कसैलाई यत्तिकै तपाईं भन्न मनलाग्दैन तर आज किन हो 'भइसके'को ठाउँमा 'भइसक्नुभयो' लेख्न मन लागिरेहको छ।

यहाँ आएर सोच्छु के अमिर खानले पनि अहिलेका ठिटाहरुले जस्तो सुरुदेखि नै "म नियममा बस्दिन, मलाई केहि खास गर्नु छ, नियम तोड्नका लागि बनाइन्छन्" भनेर आफ्नो बहुलठ्ठी देखाएको भए? कँहा हुन्थ्यो होला अमिर खान नामको यो प्रतिभा? खै थाहा छैन मलाई।

फिल्मको दुनियाँमा सफल नभएपनि अमिर खान जस्तो मेहेनति मान्छे अरु क्षेत्रमा भएपनि सफल नै हुन्थ्यो होला तर मेरो के हाल हुन्थ्यो नि? म त अमिर खानलाई पर्खिँदा-पर्खिँदा बेहाल भइसकेको हुँन्थें होला। हाहा। गेजस्तो लाग्यो कि क्या हो? जे होस अमिर खानले आफ्नो जिन्दगी सफल बनाए। म खुसी छु। किन खुसी त्यो पनि मलाई थाहा छैन। अब के? केहि थाहा नपाइकन खुसी हुन पाईंदैन र? के तिमी एउटा सानो कुकुरको बच्चा आफ्नो पुच्छर टोक्न घुमेकोघुमै गर्दा हाँसेको/हाँसेकी छैनौं र? तर के तिमिलाई थाहा थियो त्यो किन घुमिरहेको छ?

अब थोरै फिल्मको बारेमा नै कुरा गर्छु। त्यो अमेरिकने केटी (नाम पनि थाहा छैन) को बारेमा मलाई त्यति धेरै केहि भन्नु छैन। मैले मेरो आफ्नै जीवनमा त्यस्ता धेरै केटीको बारेमा केहि भन्न नसकेको आवस्था छ। अमिर खानले राम्रो भुमिका निभाएका छन्, पेन्टरको। मलाई विशेष प्रभाव पारेको भने त्यो चिठ्ठीवालि/भीडियोवालि केटीले र मुन्नाले हो। मुन्नाले सबैभन्दा धेरै प्रभाव पारेको छ, मलाई। त्यो चिठ्ठीवालि केटीको बारेमा पनि मलाई केहि भन्नु छैन। तर मुन्ना तँचाहि होस्- माने मैले तँलाई।

फिल्म चारैतिर कुदिरहेको छ। अमिर खानतिर कुदिरहेको छ। त्यो अमेरिकनेतिर कुदिरहेको छ। त्यो चिठ्ठीवालीतिर कुदिरहेको छ। तर मचाहिँ मुन्नातिर कुदिरहेको छु। किन को किन मलाई आफू त्यो मुन्ना हुँ जस्तो लागिरेको छ। सायद मैले त्यहि भएर मुन्नालाई विषेश मनपराएको हुँला। तर त्यो मुन्नाचाहिँ मै हुँ। केहि लुकाउने, केहि भन्न नसक्ने, के गर्न पनि नसक्ने तर पनि अन्त्यमा अरुण (अमिर खान) को ठेगाना त्यस अमेरिकनेलाई दिन्छु र छाति फुलाएर, सडकमा खुसी हुँदै ठाडो शिर पारेर हिँडिरेहेको छु। तर मलाई त्यो मर्ने मोटे मुन्नाको दाइ हो भन्ने त्यो मोटे नमरुन्जेल थाहा भएन। ए! अनि त्यो मुन्नाको भाइ पनि छ भन्ने पनि थाहा थिएन। हल प्रिन्ट हेरेकोले होला।हाहा।

तर त्यो अमेरिकनेको के हुन्छ हँ? के त्यो अरुणको फ्ल्याट जान्छे होली? मलाई त त्यो केटीले मुन्नालाई मन पराउँछे जस्तो पनि लागेको थियो- मुन्नाले त्यसलाई अरुणको ठेगाना दिँदा त्यसको अनुहार हेर्दा त। तर त्यसले मुन्नालाई अगाडिको भेटमा हामी साथी हौं पनि भनेकी थी। खै! चक्कर के हो? फेरी झुक्किएँ म। त्यो केटीले साच्चै मुन्नालाई मन पराएकी हो भन्ने यो मुन्नाले भन्दा त्यो केटीले भन्नु पर्ने हैन र? मलाई त त्यस्तै लाग्छ।

जे होस राम्रो फिल्म हेर्न पाइयो। इन्डिपेन्डण्ट प्रोजेक्ट जिन्दावाद! जिन्दावाद! अब इन्डिपेन्डेण्ट प्रोजेक्ट अमर रहोस भनौं भने मेरो परीक्षाको नतिजा नै नआउने डर छ नत्र भने त्यो पनि भनिदिन्थें। अब साथी हो, 'यम्ला पग्ला दिवानाको पालो' हो॥ धन्यवाद।

२०११-०१-२४, सोमबार (काठमाडौं विश्वविद्यालय पुरुष छात्रवास)

गीतसँग हुर्कँदा

2011-11-23T11:50:00.000+04:30

मान्छे गीतको नजीक किन जान्छ? आमाबावु, आफन्त, इष्टमित्रले के दिन सक्दैन ? र मान्छेले गीतसँग नजिकिनुपर्छ। मार्टिन चौतारीमा आयोजित एक कार्यक्रममा फैज अहमद फैजका कविताहरुका बारेमा बताउँदै गर्दा, मान्छेले कविता किन पढ्छन् त? भन्ने प्रश्नको उत्तर दिँदा विश्लेषक सीके लालले भनेका थिए- जब मानिसले सबै खाले भौतिकताबाट थाकेर पनि आफूमा भएको खालीपन यथावत पाउँछ तब उ आफ्नो आत्माको लागि कविता पढ्छ। सायद, गीतको सबालमा पनि यहि कुरा लागु हुन्छ।

मेरो जीवनमा गीत कहिले आएर मिसियो? वा यसौ भनौं- गीतको प्रवाहमा मेरो जीवन कहिले गएर मिसियो? मलाई यकिन थाहा छैन।

अड्कल गर्छु…….

अँ…पक्का पनि नेपाल टेलिभिजनको शनिबारे हिन्दी फिल्ममा हिरो-हिरोइन फूलबारीमा नाच्दा मेरो गीतसँग परिचय भएको हुनुपर्छ। 'अम्रिसपुरी' (हिरोइनको बाउ) बाट लुकेर, हिरो-हिरोइन पाहाडतिर गीत गाएर नाच्दा, सायद म पनि कैयौंपटक खुसी भएँ हुँला! गीतले मेरो जीवनमा यस्तै कुनै समयमा पहिलो पाईला हाल्यो।

गीततिरको मेरो मोह देशभक्ति, मातृभक्ति, साथीत्त्वभन्दा पहिला मनमा पलाउन थालेको विपरित लिङ्गिप्रतिको आकर्षणबाट सुरुभएको हो। प्रेमका गीत सुनेरै मेरो गीत प्रतिको लगाब बढेको हो। यस अर्थमा ९-१० वर्षको उमेरमा होला मलाई गीतले आकर्षित गर्न थालेको। जीवनमा शरीरिक र मानसिक रुपमा परिर्वतन आइरहेको त्यस बेलामा गीत सुन्दा यस्तो लाग्थ्यो, अरु कोहि छ जसले मेरोजस्तै भावन राख्छ; अरु कोहि छ जो मजस्तै परिवर्तनबाट गुज्रिरहेको छ। अरुको कोहि छ जसलाई यो संसार हेरेर मलाईजस्तै महसुस हुन्छ।

स्कुलमा साथीहरुसँग अन्ताक्षरी खेल्दा आफूलाई मनपरेकी केटीको अघाडि गीत गाउन नसक्दा नरमाँइलो लाग्थ्यो, मलाई। सायद यतै कतै हुनुपर्छ गीत सुनेर मात्र हुँदैन, याद गर्न र गाउन पनि जान्नुपर्छ भन्ने अभिलाषा ममा उत्पन्न भएको!

यसबिच मनपर्ने केटीहरुको थर फेरिँदै गए! स्वभाविक रुपमा मिलनका भन्दा विछोडका गीतले प्राथमिकता पाउन थाले। नारायणगोपाल, अरुण थापा, दिप श्रेष्ठका गीतहरुले आफ्नै कथा गाएजस्तो लाग्थ्यो।

गीत सुन्न थाल्दाको सरुवाती समयमा गीतको स्वर र सङ्गितमा मात्र ध्यान हुन्थ्यो। कहि गरि आफूलाई परेको बेला (अन्ताक्षरी)मा गीतको उपयोग गर्न सकिन्छ कि? भन्ने लोभ नै प्रमुख थियो। तर, समय बित्दै जाँदा जब गीतमा शब्दको अर्थलाई बुझ्न थालें अनि पो मैले थाहा पाएँ- अरुलाई खुसी पार्न याद गरेका गीतहरु त आफ्नै छाती चर्किँदा काम लाग्ने ओखती पो रहेछन्। जीवनको अहिलेको अवस्थासम्म आइपुग्दा मलाई लाग्छ म सीके लालले झै आत्मको लागि गीत सुनिरहेको छु। यसबिच म भौतिकताबाट अघाएँकि अघाइन मलाई थाहा छैन तर मेरो आत्मा साह्रै भोकाएछ।

वरिपरि अध्याँरो छ, आँखा खोली हेर्दा

अध्याँरो नै देखिन्छ नि, आँखा चिम्ली हेर्दा।

आफ्नै छायाँ आफैँसँग, भागी हिड्न थाल्यो

आफ्नै मायाँ आफैँलाई, बोझ लाग्न थाल्यो॥

नीर शाहले कुन अवस्थामा लेखे होलान् यो गीत?, नारायणगोपालले खै कुन स्थीतिमा यो गीत गाए? मलाई थाहा छैन। यो मात्र थाहा छ- मेरो भोगाइ पनि समेट्न सकेको छ यो गीतले।

आफैसँग रिस उठ्दा होस या अरु कोहिसँग, आफ्नै माया लाग्दा होस् वा अरु कसैको; म गीतको फेरो पकडेर घण्टौं उडिरहन सक्छु। पीडामा मलाई गीतले धेरै छोएका छन्। खुसीमा मसँग धेरै कुरा हुन्छन् ध्यान तान्नलाई तर पीडामा एक्लै भएर गीतको साथमा हराउँदा मैले प्रत्येक पटक गीतको नयाँ अर्थ पाएको छु।

हजार सपनाहरुको माया लागेर आउँछ

……………………………………………………...

मैले बाँचेको परिवेश, सानो त्यति थिएन

परदेशीजस्तो कोहि, एक्लो पनि थिएन।

अल्झें कहिँ त के भो, बाटो भुलेको छैन

भाँचिसकेको विश्वास फेरी भएर आउँछ॥

यस्ता कैयौन गीत छन् जसलाई मैले जीवनमा आइपर्ने हरेक अवस्थाका लागि तयारी अवस्थामा राखेको छु। जीवनमा जे-जस्तो भएपनि म गीतको शब्दलाई जाहज बनाएर उडिहाल्छु र फर्कन्छु हलुका मन लिएर।

आचार्य- सबै बाटो बन्द भएपछि जीवनको बाटो सुरु हुन्छ

2011-11-18T14:43:00.000+04:30

यो टिपोट चलचित्र 'आचार्य'को समिक्षा हैन। वास्तवमा भन्ने हो भने म चलचित्रको समिक्षा गर्न जान्दछु जस्तो पनि लाग्दैन, मलाई। मेरो स्वाभाव नै यस्तो छ कि म पात्रलाई धेरै महत्त्व दिन्छु र भावनात्मक हिसाबले नै केहि कुरामा संलग्न हुन्छु। भावनात्मकता कुनै पनि समिक्षकको लागि घातक मानिन्छ। त्यसैले यहाँ पनि मैले 'आचार्य'को समिक्षा नगरेर आफ्नो मनका भावना लेख्दैछु; 'आचार्य' हेरिसकेपछिको मेरो चेतनाको प्रकाशमा।

प्रशान्त रसाइलीले, साच्चै, चलचित्र हैन जीवन नै बनाएका रै'छन, भक्तराज आचार्यको। प्रशान्तभन्दा पनि बढी यो चलचित्र बन्नुमा यसका निर्मातालाई बढी जस दिनुपर्छ होला सायद। पैसा उठ्ने-नउठ्ने केहि निश्चित नभएको विषयबस्तुमा २ करोड लगानी गर्नु वास्तवमै त्याग र भक्तिबाट मात्र सम्भव हुन्छ। निर्मातालाई मुरी-मुरी धन्यवाद।

'आचार्य' सम्मको मेरो यात्रा भने भक्तराज आचार्यको ब्यक्तित्त्वले सम्भव भएको हो। अर्को एउटा सानो कारण राम्रो नेपाली फिल्मलाई सम्मान र प्रोत्साहन गर्नु पनि हो। प्रोत्साहनको यो यात्रा म हाई-वे, मसान, गुडवाइ काठमाडौंसम्म पनि तन्क्याउन चाहान्छु। र, राम्रो फिल्म बन्छ भने यात्रालाई अबिराल नै बनाउन पनि सकिन्छ। नेपाली चलचित्रले दर्शकको मन जीत्न र दर्शकलाई फिल्म हलसम्म ल्याउन आफूलाई राम्रो बनाउन जरुरी छ। यत्ति।

'आचार्य' हेर्दैगर्दा नै मेरो मनमा संवेदनाका अनेकन ज्वारभाटाहरु आए। भक्तराजको जीवनी हेरेपछि मलाई लाग्यो जीवन आशा र निराशाका विच मच्चिने लिङ्गे पिङ्ग हो। जबसम्म पिङ्गमा छौं तब आशा र निराशा आइरहन्छन्-गइरहन्छन्। अनि सायद जीवन भाग्य पनि; लेखेको कुरा जसरी पनि पुरा हुन्छ। अनि नलेखेको कुरा? नलेखेको कुरा केहि गरी पनि पाइँदैन। मैले यहाँ भाग्यवादी कुरा गरेजस्तो भयो होला तर किनकिन म जतिजति जीवन भोग्दै छु त्यतित्यति मलाई जीवन भाग्य हो जस्तो लाग्दो छ। हो, यो सहि हो, राम्रो भाग्यलाई असल कर्मले पुरा गर्दछ तर नराम्रो भाग्य चाहिएको छ भने कर्मै नगरे पनि हुन्छ।

"आफ्नो सपना पुरा गर्न" गाडी चढेर काठमाडौं जाँदा भक्तराजलाई आफ्नी दिदीले घरबाट निकालिदिएकि हुन्छिन्। अन्त कतै जाने बाटो नभएपछि भक्तराज दोस्रोपटक काठमाडौं जान्छन् र अन्तत: सफलता प्राप्त हुन्छ उनलाई। यस्तो देख्दा मलाई लाग्यो जीवनलाई कहिलेकाहिँ विकल्प बिहिन हुनु पनि वर्दान साबित हुनसक्छ। संसारभरि छरिने सबै बाटाहरु बन्दभएपछि मात्र एउटा यस्तो बाटो मान्छेको अगाडि खुल्छ जुन बाटो उसको सपनाको आफ्नो बाटो हो। त्यसैले पाइलट बाबाले भनेका होलान- संसारभरि छारिने सबैबाटो बन्द गरेपछि मात्र तिमीले आफूँतिर छिर्ने महाराजमार्ग फेला पार्छौ जुन बाटोमा गरिने अबिरल यात्राले तिमिलाई परमसत्यको साक्षातकार गराउँछ।

क्यान्सर लागेर जीब्रोको सल्यक्रियापछि गीत गाउन नपाउँदा भक्तराजले आत्महत्या प्रयास गरेका रहेछन्। मानिसलाई वाहवाहिको बानी लागेपछि कतिसम्म भोगी बनाउँदो रहेछ भन्ने कुराको पुष्टी भक्तराजको आत्महत्या प्रयासले गर्दछ। तर सायद हुनुको मज्ज र नहुनुको पीडा दुवै भोगेका भक्तराजले जीवनलाई साह्रै नजिकबाट बुझेका हुनुपर्छ भन्ने मलाई लाग्दछ।
अन्त्यमा जीवनबाट निराश भएका जो-कोहिले पनि आफ्नो मनमा आशाको सञ्चार गराउनु छ भने भक्तराजले गरेको संघर्षको कथा 'आचार्य' हेरे हुन्छ। विषेश गरेर नेपाली सङ्गीतलाई कर्मक्षेत्र बनाउने गायक-गायिकाहरुलाई यो चलचित्र निरन्तर बलिरहने उर्जाको दियो हो।

२०६८-०६-११ (पेप्सीकोला)

जङ्गलमा सधैं सोझा रुख मात्र काटिन्छन्

2011-11-11T11:19:00.000+04:30

नेपाल विद्युत प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक दीपेन्द्रनाथ शर्माले आफ्नो पदबाट राजीनामा दिएको, उनको राजीनामा स्वीकृत हुन बाँकि तर शर्मा काममा फर्कने सम्भावना कम रहेको आशयका समाचारहरु सञ्चार माध्यममा आएका छन्। राज्यको एउटा कर्मचारीले राजीनामा दिनु कुनै नौलो विषय होइन तसर्थ दीपेन्द्रनाथ शर्मा पनि अपवाद हुन सक्दैनन्।

तर यदि शर्मा कार्यकारी निर्देशक नियुक्तिको बेलाका आयामहरु कोट्याउने हो भने दीपेन्द्रनाथ शर्माले आफ्नो पदबाट दिएको राजीनामालाई सामान्य दैनन्दिनी भन्न मिल्दैन।

प्रथम: नेपाल सरकारले नै देशमा देखिएको उर्जा सङ्कट, विद्युत प्रधिकरणको सञ्चित नोक्सानी लगायत अन्य चुवाहटका समस्यहरु समाधान गर्न कुनै वाद वा राजनीतिक दलको खोल ओढ्ने कर्मचारीबाट सम्भव नहुने देखेपछि वाध्य भएर लामो प्रकृयाका आधारमा शर्मालाई विद्युत प्राधिकरणको कार्यकारी निर्देशक नियुक्त गरेको हो।

अर्कोतर्फ शर्मा पनि, स्वेच्छाले प्रतिस्पर्धाको बाटो रोज्दै, आफूभन्दा सिनियर अनेक अधिकारीहरु लाई पछी पार्दै 'केहि गर्न सक्छु' भन्ने भावना वा इच्छा भएकाले नै कार्यकारी निर्देशक पदमा आएका हुन्। प्राधिकरणमा नियुक्त हुनुअघि शान्ति मन्त्रालयमा सहसचिवसमेत रहेका शर्मा पक्कै पनि तीन महिनामा पद छोडौंला भनेर प्राधिकरण छिरेका होइनन्। यस अर्थमा विभिन्न पक्षबाट दवाब आउनुले वा काम गर्ने वातावरण नभएरै शर्माले पदबाट राजीनामा दिनुपरेको हो भन्ने कुरा स्पष्ट छ। कुनै वाद वा दलको स्वार्थभन्दा बाहिरको व्यक्तिलाई पनि काम गर्न नदिने हो भने किन त्यत्रो समय र पैसा खर्च गरेर कार्यकारी निर्देशक खोज्ने काम गरेको ? बेकारको समय र पैसाको नाश !

यति हुँदाहुदै शर्माले दिएको राजीनामाले उनी एक नैतिक एवं इमान्दार राष्ट्रसेवक रहेको र उनले साँचो अर्थमा देश र देशवासीको सेवा गर्न चाहेको कुरा स्पष्ट भएको छ। किनभने राजनीतिक दलहरु सँग चोसोमा चोसो मिलाएर वा 'आ है, जे सुकै गर' भनेर चुप मात्र लागिदिएको भए पनि उनले मासिक पाउने ३ लाख ५० हजार रुपैयाँ तलब जसरी पनि पाउँथे नै। यो रकमले उनलाई ४ वर्षको करार अवधिभरमा १ करोड ६८ लाख रुपैयाँको वैधानिक मालिक बनाउँथ्यो। तर शर्माले कर्मलाई प्रधान मानेर आदर्शको बाटो रोजे। रामै गरे।

शर्माको राजीनामा प्रकरणपछि कतिपयले उनलाई 'दबाब सहन नसक्ने' वा 'भगौडा' को पगरी पनि गुथि देलान तर कुनै वाद वा दलगत स्वार्थको भासमा नफसेर र 'विकाश गर्नेछु' को आश्वासनमा जनतालाई नढाँटेर उनले आफूपछिका यूवापुस्तालाई आदर्श अनुसार बाँच्न सकिन्छ भनेर सिकाएका र गरेर देखाएका पनि छन्। उनको कदमबाट यूवाहरुमा देशको असल सेवक बन्ने चाहना जागृत हुनेनै छ।

अब लागौं राजीनामाको कारणहरु तर्फ। नेपालमा चुनाव गर्ने प्रवृति नै हराइसकेको छ। १० वर्षमा १ पटक चुनाव हुने देशमा चुनावको नामले रडाँको मच्चाउनु नयाँ कुरा होइन। हालको समयमा पनि एनेकपा माओवादी, नेपाली काङ्ग्रेसमा पनि चुनावको प्रसङ्गले उथलपुथल ल्याउने गरेको जनताले देखेकै हो। यसअर्थमा चुनावकै नाममा विद्युत प्राधिकरणभित्र देखिएको राजनीतिले पनि दीपेन्द्रनाथ शर्माको राजीनामाको लागि एक किसिमको भूमिका खेलेको हो।

तर प्रमूख भूमिका भने 'अर्थ' को रहेछ। पैसा खान नपाएपछि व्याकूल भएका कर्मचारीहरुले चुनावको बखेडा झिकेर शर्मालाई अनूचित दबाब दिए र अन्तत: शर्माले राजीनामा गरे। संविधानसभाको म्याद बढाउनमा मात्र सहमति गर्ने नेपाली राजनीतिक प्राणीहरु पैसा खान पनि एकै ठाउँमा आएको जस्तो छ !

उर्जा मन्त्रीले शर्मालाई सहयोग गरेको भए सम्भवत: शर्माले राजीनामा गर्ने थिएनन्। यसमा उर्जा मन्त्री चुकेकै हुन्। तर अझै पनि विना दवाब काम गर्ने वातावरणको निश्चितता प्रदान गर्ने हो भने दीपेन्द्रनाथ शर्मालाई फर्काउन सकिन्छ होला। शर्मालाई काममा फर्काउन सकेमा नैतिक र इमान्दार कर्मचारीको मनोबल उच्च हुने थियो; नसकेमा 'जङ्गलमा सधैं सोझा रुख मात्र काटिन्छन्' भन्ने उखान चरितार्थ हुनेछ र राम्रा कर्मचारीहरु कि त लाखापाखा लाग्नेछन् कि अरु जस्तै खराब बन्ने छन्। त्यसैले अब उर्जा मन्त्रीका सामु शर्मालाई काममा फर्काएर कुनै पनि वाद वा दलभन्दा माथि रहेर कार्य सम्पदान गर्नु र गराउनु एक मात्र बिकल्प बाँकि छ । सायद जनताको इच्छा पनि यहि हो।

सुरक्षित र मर्यादित यात्राका लागि यात्रु पनि जिम्मेवार

2011-11-08T14:07:00.000+04:30

गएको शुक्रवार (१८ कार्तिक) नागरिकमा 'घचेडाघचेड, धकेलाधकल र कुदमकुदका सवारी' शीर्षकमा प्रकाशित सम्पादकीय सन्तुलित र चित्तबुझ्दो लाग्यो। 'पेट्रोलियम पदार्थ र पाटपुर्जाको मूल्य बढेको' पृष्ठभूमिमा सार्वजानिक यातायातको भाडा ९ दशमलब ९ प्रतिशत बढेपनि 'असंगठित यात्रुहरुका अपेक्षा भने ख्याल नगरिएको' तर्फ नागरिकले सम्पादकीयमा जोड गरेको छ।

"सार्वजानिक यातायातमा यात्रुहरुको भेँडा-बाख्राको हाल हुन्छ", भनेर सुनेका तर नदेखेका कोहि हुनुहुन्छ भने बिहान र बेलुकाको कार्यलय समयमा मूल बाटोमा निस्कनुहोस् ! सम्पादकीयमा उल्लेख भएझैं जोकोहिलाई पनि 'बस'को नाम 'उठ' राख्नुपर्छ जस्तो लाग्नेछ। यो त भयो काठमाडौं भित्रै यातायात गर्दाको कुरा। काठमाडौंबाट देशका विभिन्न भागमा जाने लामो दुरीका यातायातका बारेमा थाहा पाउन केहि हप्ता अघि नागरिकमै, शनिबार, प्रकाशित मनोज दहालको 'गाउँ डायरी' पढ्नुहोस्।

सार्वजानिक यातायातमा यात्रुहरु भेँडा-बाख्राजस्तै गरि कोचिनु सत्य हो र यसका अनेक कारण छन्। 'ट्राफिक प्रहरी ओझेल परेपछि जहाँबाट जसरी पनि यात्रु टिप्नु, यस्तो प्रवृत्ति निरुत्साहित नहुनु र सरकारले पनि अनुगमन नगर्नु' केहि कारण मात्र हुन्। समस्यको मूल जडमा यात्रु स्वयं पनि पर्दछन्। गाडी भरिएको छ भन्ने देख्दादेख्दै पनि गाडीमा उक्लनु यात्रुहरुको गलती हैन र? गाडीमा सिट खाली छैन भने नचढ्ने मात्र गर्न सकेको खण्डमा पनि सेवा-सुविधाको सबालमा यात्रुहरुले ठूलो राहात पाउँने थिए।

त्यसैगरी सार्वजानिक यातायातको साधनले 'जहाँ पायो त्यहिँ यात्रु टिप्नु र ओराल्नु' दुवैमा यात्रुकै पनि दोष छैन र? यात्रुहरु आफैं सचेत भएर बिसौनीहरुको प्रयोग गर्ने भएका भए किन रोक्नुपर्थ्यो गाडीले जहाँ पायो त्यहिँ। शहिदगेट ओर्लने यात्रु भद्रकालीको बिसौनीमा नओर्लिएर शहिदगेट अगाडी, गाडी रोक्न नपाउने ठाउँमा, पुगेर गाडीवालासँग झगडा गर्ने प्रवृतिका लागि यात्रुहरु नै जिम्मेवार छैनन् र?

सम्पादकीयमा उठाइएको 'रातिको यात्रा जोखिमपूर्ण भएको' र 'रात्रि यात्राका लागि ट्याक्सीको विकल्प नहुनुले गरिब, बिरामी र श्रमजीवि नागरिकहरुमाथि असर परेको' कुरा यथार्थ हो। साथै दिवा समयमै पनि महिला, अशक्त, वृद्धवृद्धालाई सार्वजानिक यातायातमा यात्रा गर्न पुरुषको तुलनामा अझ कठिन भएको कुरा तर्फ पनि सबैको ध्यान जान र विकल्प खोजीन जरुरी छ।

यसरी सार्वजानिक यात्रालाई अझ बढी सुरक्षित र मर्यादित बनाउनलाई सरकारको अग्रसरताका अलावा यात्रु स्वयं पनि सचेत हुनु आवश्यक देखिन्छ।

उलार

2011-11-07T15:13:00.000+04:30

नयनराज पाण्डे कृत 'उलार' मध्यपश्चिमको आर्थिक र राजनीतिक गतिविधिको प्रमुख केन्द्र नेपालगन्जका सीमान्त तहका जनताको संघर्ष र मानवीय संवेदनाको कथा हो। २०४६ सालको पञ्चायत विरुद्धको जनआन्दोलनले ल्याएको प्रजातन्त्रको पृष्ठभूमिमा यो उपन्यास लेखिएको छ। प्रजातन्त्र आएपछि विकास हुन्छ, समानता हुन्छ, अवसर हुन्छ, सुख हुन्छ, शान्ति हुन्छ, आनन्द हुन्छ भनेर सपना देखाइएका गरीब जनताले एक दशकपछि पनि प्रजातन्त्रका पहरेदार नेताहरुबाटै ठगिएको र थिचोमिचो सहनु परेको यथार्थलाई उलारमा नयनराज पाण्डेले कलात्मक चित्रण गरेका छन्।

२०५५ सालमा प्रकाशित गरिएको 'उलार'ले नेपालमा त्यसबेलाको सामाजिक, आर्थिक र राजनैतिक अवस्थाको प्रतिनिधित्त्व र यीनिहरु बिचको सम्बन्धलाई सामान्य घटनहरुको दृश्टान्तबाटै व्याख्या गरेको छ। राजनीति फोहोरी हुँदा समाजमा पर्ने असरहरको चित्रण पनि हो 'उलार'। कुनै व्यवस्था आफैंमा राम्रो-नराम्रो हुँदैन, व्यवस्था चलाउने मान्छेमा नै व्यवस्थाको रङ्ग, रुप र प्रकृति निर्भर गर्दछ भन्ने यस उपन्यास मूल सन्देश हो।

उपन्यास पठन अवधिभर प्रेमललवा, द्रौपदी र कलुवाको एउटा ठुलो वर्ग राजेन्द्रराज र शान्तिराजहरुको तलुवामुनि कष्टपूर्वक बाँचिरहेको सहरमा पुग्न सकिन्छ। नेपालका प्रजातन्त्रवादी नेताहरुको चरित्र वसन्तीको मृत्युपछि राजेन्द्रराजको चिठ्ठी लिएर शान्तिराजको दरबार पुगेको प्रेमललवालाई 'भोलि आइज' को जवाफ दिएर त्यो भोलि कहिल्यै नआएको घटनाले प्रष्ट पारेको छ।

द्रौपदीमार्फत पाण्डेले प्रजातन्त्रमा पनि नेपाली महिलाहरुले बाध्ये भएर देह बेच्नुपरेको यथार्थ अघि सारेका छन्। साथै नेपाली समाजमा रहेको छुवाछुत प्रथाको ढोङ्गलाई नाङ्गै पार्न पनि द्रौपदी पात्र सफल भएकी छ। द्रौपदीलाई परिचय प्रदान गर्ने क्रममा कथाको एक ठाउँमा यस्तो वर्णन गरिएको छ- "कहिलेकाहीँ उसलाई (द्रौपदी) आफ्नी छोरीको अनुहार असई कृष्णबहादुरको जस्तो लाग्छ। कहिले असई जगतमानको जस्तो लाग्छ। कहिले भूतपूर्व प्रधानपञ्च हर्कमानको जस्तो लाग्छ। कहिले बहराइचको कबडिया असलमको जस्तो लाग्छ।"

'उलार'का पात्रहरु नेपालगञ्जको स्थानीय भाषा बोल्छन् प्रचलित अंग्रेजी शब्दलाई समेत स्वाभाविक ढङ्गले मिसाएर। कथाभित्र कहिँकहिँ संवादलाई पात्र सुहाउँदो र जीवन्त बनाउन अश्लील वाक्यहरु पनि प्रयोग भएका छन्। "दरौपदी, तँलाई अरुसँग सुत्दा कस्तो लाग्छ?", "साला, रँडुवा ! एउटी मेहारु ल्याउन नसक्नेले मलाई भुत्राको हात हाल्छस्?" जस्ता वाक्यहरु सन्दर्भबिना घिनलाग्दा जस्ता सुनिने भए पनि यिनले उपन्यासलाई अश्लील बनाएका छैनन्।

श्यामलले उपन्यासको पूर्वपीठ लेख्ने क्रममा भनेका यि वाक्यहरुलाई समग्रमा उपन्यासको सारका रुपमा लिन्छ सकिन्छ।- "'उलार' भनेको असन्तुलन हो। सन्तुलन बिग्र्‍यो भने टाँगा 'उलार' हुन्छ।…..उहिलेका सामन्तहरुले सञ्चालन गरेको अहिलेको 'नेपाली प्रजातन्त्र' जनतामाथि उलार हुने गरी सवार हुन्छ। र हामी, प्रेमललवा र वसन्ती यसै गरी मर्छौं। ढाडबाट 'मवाद' निस्किरहेकी असमर्थ र अशक्त वसन्ती नै हुनुपर्छ हाम्रा राष्ट्रगानहरुकी नेपाल आमा!"

'उलार'मा ठूल-ठूला आदर्शभन्दा सामान्य सत्यलाई कथाको बिषयवस्तु बनाइएको छ। पहिलो जनआन्दोलनको पृष्ठभूमिमा लेखिएको भए पनि 'उलार'ले आज दोस्रो जनआन्दोलनपछि बितेका ५ वर्षको समयलाई पनि सटीकरुपमा प्रतिबिम्बित गर्नसक्नु यसको विशेषता हो। अर्को कुरा, उपन्यास भनेको ठुलो र क्लीष्ट हुन्छन् भन्ने पारम्परीक सोचलाई तोड्दै (भूमिका र समर्पणसमेत जम्मा ८० पृष्ठको लघु उपन्यास हो 'उलार') सामान्य र सरल भाषाको प्रयोगले पनि पाठकलाई विषयप्रति आकर्षित गरेर साहित्यिक सन्तुष्टी दिन सकिन्छ भन्ने उदाहरण पेश गर्न यो उपन्यास सफल छ।

उलारको कथा

कथामा प्रेमललवा, द्रौपदी, कलुवाले सीमान्तकृत जनताको प्रतिनिधिपात्रको भूमिका निर्वाहा गरेका छन्। शान्तिराज, राजेन्द्रराज, शिलाबाबु र ननकउ जनआन्दोलनपछिका राजनीतिक पात्रहरु हुन्।

आमाबुवा नभएको प्रेमललवा राजेन्द्रराजको रेखदेखमा हुर्कियो। ऊ टाङ्गा चलाउँछ। शहरछेउको आफ्नो पुर्ख्यौली जग्गा राजेन्द्रराजमार्फत शिलाबाबुलाई ३० हजारमा बेचेर उसले टाङ्गा चलाउन थालेको हो। ३० हजारमा घोडी बाहेक प्रेमललवाले गाउँमा आधा कठ्ठा जग्गा पनि किनेको छ; जहाँ अहिले उसको घर छ। राजेन्द्रराजले आफूलाई गरेको उपकारहरुको बदला प्रेमललवा राजेन्द्रराजको परिवारलाई मुफ्तमा टाङ्गा पनि चढाउँछ।

द्रौपदी वादी महिला हो। देह-व्यापार उसको व्यवसाय। द्रौपदीमार्फत पाण्डेले प्रजातन्त्रमा पनि नेपाली महिलाहरुले बाध्ये भएर देह बेच्नुपरेको यथार्थ अघि सारेका छन्। वादी महिलाहरुको देह-व्यापार भन्दा पनि द्रौपदी पात्रले नेपाली समाजमा रहेको छुवाछुतको ढोङ्गलाई नाङ्गै पारेको छ। द्रौपदीलाई परिचय प्रदान गर्ने क्रममा कथाको एक ठाउँमा यस्तो वर्णन गरिएको छ- "कहिलेकाहीँ उसलाई (द्रौपदी) आफ्नी छोरीको अनुहार असई कृष्णबहादुरको जस्तो लाग्छ। कहिले असई जगतमानको जस्तो लाग्छ। कहिले भूतपूर्व प्रधानपञ्च हर्कमानको जस्तो लाग्छ। कहिले बहराइचको कबडिया असलमको जस्तो लाग्छ।"

देहव्यापार नै गर्ने भए पनि प्रेमललवा द्रौपदीलाई चाहान्छ। उनीहरु बीच प्रेमको भावना पनि छ। कलुवा कथाको सहयोगी पात्र जस्तो भएर आउँछ। प्रेमललवा र कलुवा साथी हुन्। त्यहिभएर कलुवा द्रौपदी काहाँ रात बिताउन नगएर सावित्रिकोमा जान्छ।

कथा सुरुहुँदा राजेन्द्रराजलाई शान्तिराजले संसदीय निर्वाचनमा हराएकोमा प्रेमललवा राजेन्द्रराजभन्दा बढी दु:खी छ भन्ने देखाइएको छ। राजेन्द्रराजलाई प्रेमललवा गरिबहरुको सहयोगी र आफ्नो सर्वेसर्व मान्छ। त्यहि भएर "राजेन्द्रराजले शान्तिराजसँग ५ लाख नगद लिएर आफ्नो अधिकांश मत शान्तिराजलाई हाल्न लगाएको" भन्ने कुरालाई हल्ला मात्र सम्झन्छ। उसलाई त राजेन्द्रराजले आफ्नो जग्गा १ लाखमा बेचेर तीस हजार मात्र दिएको हल्ला पनि सत्य हो जस्तो लाग्दैन। राजेन्द्रराजलाई केवल विश्वास गर्छ उ, मात्र विश्वास।

राजेन्द्रराजको परिवारलाई मफतमा टाङ्गा चढाउनु अलावा जीविकोपार्जनको लागि पनि प्रेमललवाले टाङ्गाकै भरपर्नु पर्छ। जनताले बाँच्नका लागि मात्र पनि दिनभर पसिना चुहाउनु पर्ने वाध्यता उपन्यासमा देखाइएको छ।

जीवनका लागि टाङ्गा चलाउनुपर्ने वाध्यताले नै प्रेमललवा शान्तिराजको विजय जुलुसमा टाङ्गा लिएर जान्छ। ननकाउको वाचा अनुसार उसलाई १०० रुपैयाँ दिइने छ। तर कम्जोर घोडी (वसन्ती) टाङ्गा तान्दा-तान्दै थलिन्छे अनि मर्छे। ओभरलोड भएर। मरेकी वसन्तीलाई पूर्वपीठ लेख्दा श्यामलले नेपाल आमासँग यसरी तुलना गरेका छन्- "'उलार' भनेको असन्तुलन हो। सन्तुलन बिग्र्‍यो भने टाँगा 'उलार' हुन्छ।…..उहिलेका सामन्तहरुले सञ्चालन गरेको अहिलेको 'नेपाली प्रजातन्त्र' जनतामाथि उलार हुने गरी सवार हुन्छ। र हामी, प्रेमललवा र वसन्ती यसै गरी मर्छौं। ढाडबाट 'मवाद' निस्किरहेकी असमर्थ र अशक्त वसन्ती नै हुनुपर्छ हाम्रा राष्ट्रगानहरुकी नेपाल आमा!"

वसन्तीको मृत्युपछि प्रेमललवाको जीवनाधार रहँदैन। उ राजेन्द्रराजमार्फत शान्तिराज कहाँ गुहार माग्न जान्छ। घोडी शान्तिराजको जुलुसमा मरेको र शान्तिराज मन्त्री हुनेभएकाले प्रेमललवामा पनि घोडीको मुल्य पाइन्छ भन्ने आशा छ। शान्तिराजले "विचार गरौंला" भनेर काठमाडौं बोलाएको हुँदा प्रेमललवा द्रौपदीले दिएको कानको गहना, आफूसँग भएको अलिकति पैसा र कलुवाले स्वास्नीसँग अनि कलुवाकी स्वास्नीले कलुवासँग लुकाएर दिएको ५०-५० रुपैयाँ लिएर काठमाडौं झर्छ।

काठमाडौंमा प्रेमललवाले शान्तिराजलाई भेट्टाउनै सक्दैन। बालुवाटार, सिंहदरबार, पार्टी कार्यालय कहिँ पनि शान्तिराज भेटिँदैन। त्यसमाथि 'तिम्रो कथामा दम छ' भन्दै एउटा ठग कथाकारले प्रेमललवाको ८० रुपैयाँ पनि खाइदिन्छ र अन्तत: पूर्ण पराजित प्रेमललवा गाउँ फर्कन्छ।

फेरी पनि राजेन्द्रबाबुमार्फत शिलाबाबुलाई आफ्नो गाउँको जग्गा बेच्छ। यो पटक भने राजेन्द्रबाबुले साँचो बोल्छन्, "हेर प्रेमललवा, कुरा भन्या सफा, माथि पार्टीबाट नब्बे हजार आएको छ। कागज नब्बेकै बन्छ। तीस तँलाई, तीस मलाई र तीस शिलाबाबुलाई।"

जे-जस्तो भए पनि प्रेमललवा चुपचाप रहन्छ। तर मनमा भने प्रेमललवाले निश्चय गर्छ- "अबदेखि उसले राजेन्द्रराज र उसको परिवारलाई मफतमा टाँगामा बसाउने छैन र शान्तिराजाजस्ताको बोझलाई- ओभरलोडलाई- टाँगामा स्वीकार्ने छैन।"

यसपश्चात प्रेमललवाले पहिलाको ठाउँभन्दा अझभित्र आधा कठ्ठा जमिन किन्छ, बाँकि भएको पैसाले टाङ्गा र घोडा किन्छ अनि द्रौपदीको आगनमा गएर "अलिकति माया, अलिकति अधिकार र अलिकति आग्रहसहित प्रेमललवा जोडले कराउँछ- दरौपदी।" कथा समाप्त।

यसरी प्रेमललवाको विद्रोहमा गएर कथा सकिन्छ, यसपछिका घटनाक्रमहरुको प्रश्न पाठकलाई नै छोडेर।

मसान

2011-11-07T15:12:00.000+04:30

'मसान' अहिले चलचित्रको रुपमा चर्चामा छ। 'मसान'लाई चलचित्र, नीर शाहले बनाएका हुन्। आजै पनि नागरिक दैनिकमा 'मसान'को समाचार छापिएको छ। समाचारमा हाल कुमारी, गुण, गंगा र सिभिल मलमा मात्र यो चलचित्र प्रदर्शन भइरहेको कुरा बताइएको छ।

यो त भयो चलचित्र 'मसान'का बरेमा मलाई थाहा भएको जनाकारी। तर, आजको यो आलेख मैले चलचित्रका बारेमा सुनाउनकालागि तयार पारिरहेको छैन। सुनाउन-त-सुनाउने नै हो तर 'मसान' पुस्तकका बारेमाचाहिँ। अलिकति नीर शाहलाई अघि बढाएर आफ्ना कुराको फेरो खोल्नेछु।

नीर शाहले बनाएको तीनवटा चलचित्रका बारेमा मात्र थाहा छ मलाई। एउटा 'बासुदेव', अर्को 'बसन्ती' र त्यसपछिको त 'मसाल' नै भैहाल्यो। मलाई लाग्दछ नीर शाहले अरु १-२ वटा चलचित्र पनि बनाएका छन्। तर हाल मलाई तिनको नाम सम्झना छैन। 'मुकुण्डो' कि के हो खै? नीर शाहले बनाएका हुन् जस्तो लाग्छ तर यकिन भएर भन्न सक्दिन। (कसैलाई थाहा छ?)

नीर शाहले बनाएका चलचित्रहरु राम्रा वा उच्चकोटीका हुन्छन् भन्ने सुनेको छु। 'सुनेको छु' यसकारण कि मैले उनले बनाएको 'बासुदेव' बाहेक अरु चलचित्र हेरेको पनि छैन। बसन्ती, खै के कारणले हेरिन। पछि किताब पढेपछि चाहिँ हेर्न मनलागेको छ- अवसर पाएको छैन। 'बासुदेव' हेरेको छु तर अलि आलोकाँचो हुँदै हरेको। राम्रो हेक्का छैन विषयवस्तुको। अब भने सुरुमा पुस्तक (कट्टेल सरको चोटपटक, लेखक: ध्रुवचन्द्र गौतम) नै पढेर फेरी हेर्नु छ 'बासुदेव'।

सरसर्ती हेर्दा नीर शाहले पुस्तकमा मात्र चलचित्र बनाउँछन् जस्तो लाग्छ। भर्खर प्रकाशित एउटा अन्तरर्वातामा उनले भनेका पनि छन्, "पुस्तकमा चलचित्र बनाउँदा कथा तयारै हुने भएकाले पटकथामा धेरै काम गर्न समय मिल्छ।" पटकथामा समय दिन नसकेर 'झुर' चलचित्र बनाउने निर्माता र निर्देशकले यो कुरा सुनेको भए राम्रो। यहाँनेर म एउटा अनुरोध पनि झुण्ड्याइ हालौं- नेपाली समाजमा वा नेपाली साहित्यैमा पनि चलचित्र बनाउन सकिने विषयवस्तु धेरै होलान, कृपया खोजी गर्नुहोस् न ! उदाहरणका लागि नेपाली साहित्यबाट 'कर्नाली ब्लुज' उपन्यासमा एउटा उच्चस्तरको चलचित्र बनाउन सकिन्छ जस्तो मलाई लाग्छ। त्यसैगरी चलचित्र 'आचार्य'को पदचाप पछ्याउने हो भने नेपालमा कत्ति यस्ता व्यक्तित्त्व छन जसका जीवन कहानीलाई चलचित्र बनाउन सकिन्छ। मेरो आफ्नो विचारमा तत्कालीन राजा महेन्द्र र वीपी कोइरालाका सम्बन्धमा बनाइने चलचित्र पनि उत्कृष्ट हुनसक्छ। यस्तो हुनसक्यो भने ईतिहासमा ओझेल पर्दै गएका तर पनि महत्त्वपूर्ण विषयवस्तुको उठान हुने थियो अनि सायद राम्रो काम गर्न सकेको खण्डमा नेपाली चलचित्र उद्योगले पनि दर्शक पाउने थिए।

अब 'मसान'को कुरा। 'मसान' भन्ने नेपाली पुस्तकमा नीर शाहले चलचित्र निर्माण गर्दैछन् भन्ने हल्ला केहि अघिदेखिकै हो। अलिपछि मात्र मलाई 'मसान' पुस्तक गोपालप्रसाद रिमालले लेखेका हुन् भन्ने थाहा भयो। 'आमा' कि 'आमाको पुकार' भन्ने एउटा कविता पढेजस्तो लाग्छ उनको। उनको नाम याद भएको चाहिँ उनी १९९० सालको एस.एल.सी मा बोर्डफस्ट भएकाले हो; साल मलाई यकिन छैन तर उनी नेपालबाट एस.एल.सी लिइँदाका प्रथम बोर्डफस्ट हुन्।

गएको शनिवार 'मसान' पढ्नुपर्‍यो भनेर किन्न निस्किएँ। 'मसान' किन्न म भौतारिएको यो दृश्य रत्नपार्कको हो। साथमा रमेश छ। एउटा पुस्तक पसलमा सोधें- मसान छ। हँ?, भन्छ पुस्तक पसले। अर्कोमा पनि त्यस्तै। 'के हो तिमीहरु पत्रिका पढ्दैनौ? यत्रो पुस्तक पसल खोलेर बसेको मान्छेलाई मसान पुस्तकका बारेमा पनि थाहा छैन। मैले पुस्तक पसक खोलेको भए हर-एक पुस्तक पढेको हुने थिएँ। अनि समय अनुसार पाठकको रुची र आवश्यकतालाई पनि ध्यान दिने थिएँ' भन्न मनलागेको थियो तर भनिन्। अनि अर्को पसलमा छिरें। 'मसान उपन्यास छ', भनेर सोधेको 'छैन' भन्छ। अनि त रिस उठीहाल्यो। मनमनै सोचें- 'यो रत्नेको पारकमा मेरो पैसा खर्च हुनु लेखेको रैनछ। हिड छोरो, साझा पुस्तक भण्डार।'

साझा पुस्तक भण्डार। यहाँ आएपछि मलाई 'पढ्नुचाहिँ पर्छ है!' जस्तो भावना आउँछ। एकएटक हैन, हरेक पटक यस्तै हुन्छ। कहिलेकाहिँ, 'साझाको सबै पुस्तकहरु एकप्रति किनेर पढिकन छाड्ने छु' को भावना पनि आउँछ। तर खै, किन हो? टिक्तैन।

मसान किनें। पहेंलो रछ गाता। भित्र हेरेको 'मसान-सामाजिक नाटक' पो लेखेको छ। मलाई बल्ल थाहा भयो 'मसान' त नाटक पो रछ। अनि मनमनै नीर शाहलाई धन्यवाद दिएँ मसान बनाएकोमा। उनले 'मसान'लाई चलचित्र नबनाएको भए यो पुस्तक मेरो हातमा पर्थ्यो-पर्दैनथ्यो? त्यसपछि मलाई नेपाली पत्रकारहरुले कति हलुका ढङ्गबाट समाचार लेख्दा रहेछन् भन्ने हेक्का भयो। 'मसान'का बारेमा लेखिएको, कुनै पनि, मैले पढेको समाचारमा मसान नाटक हो भनेर लेखिएको थिएन। पुस्तक हेरेको पनि त हुनुपर्‍यो नि!

अब पुस्तक भित्रै छिरौं। मसान एउटा सामाजिक नाटको हो। साह्रै कम पात्रहरु भएका- जम्मा सात जना। पुरै पुस्कत ७० पृष्ठको छ। यसमा मूख्य भागका अलावा परिचय, दुई कुरा, उपसंहार पनि पर्दछन्। नाटकको मूख्य भाग जम्मा ६३ पृष्ठको छ। 'अग्नीको कथा' नाटक पढेर नाटकै पढ्ने हिम्मत गुमाएको ममा अहिले फेरी 'नाटक पढ्दा ज्यानैचाहिँ जाँदैन है' भन्ने भाव पालाएको छ। मान्छेहरु सामान्य विषयवस्तुलाई गाह्रो बनाएर किन लेख्छन् खै?

नीर शाह र गोपालप्रसाद रिमाललाई फेरी पनि धन्यवाद। 'मसान'को सबैभन्दा तगडा पक्ष यसको भाषा हो। बोलिचालिको भाषा प्रयोगले नाटकमा अलङ्लार थपेको छ। एकपटक सुरु भएपछि 'सिध्याएर मात्र उठौं'को भावना आउँछ। अनि 'अब के होला?' भन्दा-भन्दै 'उपसंहार' पृष्ठ आइपुग्छ।

एक आदर्शवादी पुरुष श्रीमान भएकी सामान्य महिलाको कथा हो 'मसान'। कथाको अन्तिमसम्म नआइपुग्दा श्रीमान आदर्शवादी हो जस्तो लाग्छ तर अन्त्यमा भने महिलाको सरलताले सबै आकाश ढाक्छ। महिलाको लागि आमा बन्नु धेरै महत्त्वपूर्ण घटना थियो वा धेरै अर्थमा अहिले पनि हो भन्ने कुरा नाटककारले व्याख्या गरेका छन्; युवतिले आफैंमाथि सौता हाल्नु, पछि घर छोडेर हिड्नु र भोटुको मृत्यु हुनुले त्यस्तै देखाउँछ। तर पनि नाटक पढिसकेपछि पठकले, को ठिक वा को गलत?, भन्ने प्रश्नमा लामो वादविवाद गर्नसक्ने ठाउँ छ, 'मसान'मा। कुनै पनि साहित्यिक रचनामा हुनै पर्ने अनिश्चिता भरपुर मात्रामा राखेर पाठकलाई पनि सोच्ने ठाउँ दिने उदेश्य गोपालप्रसाद रिमालको रहेको देखिन्छ।

मैले एउटा कथा बनाउन नसक्ने विषयलाई रिमालले ६३ पृष्ठको नाटक बनाए। त्यसैले पाइलाले सगरमाथाको उचाइ ननापी; पाठक र दर्शकहरुलाई पुरै कथा पनि नबताई म यहाँनेर नै बिट मार्न चहान्छु।

मैले लेखेको माथिको विवरण 'मसान'को पुस्तक समीक्षा नभएपनि 'मसान' पुस्तककै कारण यो विवरण सम्भव भएकाले यसलाई मैले पुस्तक समीक्षा 'लेबल' भित्रै राखेको छु। अरु कुरा अर्कोपल्ट।

केसब मनि खनाल

2011-10-21T11:21:00.000+04:30

उसको नाम केसब मनि खनाल हो। 'के छ मणि', 'म्यक्सिमम्', 'म्याक्सि', 'ओ दाई कस्तो तितो काँक्रा, अर्को ल्याउनुस्' उसका उपनामहरु हुन्, हामीले राखिदिएका दश जोड दुई पढ्दा, कलेजमा। बिक्रमीय २०६१ सालमा हाम्रो भेट भएको हो पहिलो पटक। समय वा दिन त यकिन थाहा छैन तर कक्षाका 'अनौठा' गतिबिधिले गर्दा मैले उसलाई चिनेको हो। अनौठो, किनकी उ कसैको प्रवाहा नगरी मनलागेको कुरा बोल्थ्यो र गर्थ्यो। उसले कसैको हानी गरेको मलाई याद छैन तथापी साथीहरु सँग भनाभन भने हुन्थ्यो उसको। सायद उमेरको कारण हुनुपर्छ।

माओवादीहरु को खुब उल्लेख गर्थ्यो उ। घर गुल्मी भएकाले पनि होला तर उ त बुटवल बसेर पढेको हो। जे होस, माओवादीको प्रभाव प्रगाढ रुपमा उसमाथि परेको सजिलै थाहा पाउन सकिन्थ्यो। कहिलेकाँहि काठमाडौंका रैथानेहरुले हेप्न खोजे भने माओवादीको हौवा देखाएर डराउँथ्यो उ, तीनिहरुलाई। मलाई पनि डर देखाएको थियो एकएटक, राजनीतिका विषयमा हाम्रो वादविवाद हुँदा। म पनि डराएको थिएँ। के हो के हो नि! पिटीहाले भने त। चोटभन्दा बेइज्जत हुनुको पीडा धेरै लाग्छ मलाई।

सँगै पढ्न थालेको करिब १ वर्षपछि होला उ मेरो मिल्ने साथी भो। खै कुन समयले हामीलाई नजिक ल्यायो? सायद पुरानो वानेश्वरबाट वानेश्वर हाइटसम्म हिड्नुपर्ने एउटै बाटोले हामीलाई नजीक पारेको हुनुपर्छ। म मैतिदेवी पुग्नुपर्थ्यो; ऊ वानेश्वर हाइटतिर कतै जान्थ्यो। हामीलाई नजीक बनाउने अर्को एउटा कारण 'केटीहरुको कुरा' पनि हो। म, "अब केहि समय केटीहरुको चक्करमा नपर्ने" कसममा थिएँ। केसबचाहिँ आफूले विद्यालयदेखि नै मनपराएकी केटीको एकतर्फी प्रेममा हल्लिरहेको थियो। कलेजका अरु केटीहरु सँग पनि उ कुरा गर्थ्यो। रोजी, किर्तिका केहि त्यस्ता उसका केटी साथीहरु हुन्।

प्रेमको सवाल उ सोझो थियो। हरेक कुनै सवालमा उ सोझो थियो भने पनि हुन्छ। कपडा, खाजा र विद्युतीय सामाग्री उसका कम्जोरी थिए। फोटो खिच्न पनि खूब मनपराउँथ्यो उ। यस्तै यस्तै।

मैले मैतिदेवीको होलीजेम्स होष्टलमा बसेर पढेको हुँ। पछि काठमाडौं विश्वविद्यालयमा ब्याचलर इन मिडिया स्टडिज सुरु गरुन्जेल पनि म त्यहि होष्टलमा बसिरहेको थिएँ। अहिले त त्यो होष्टललाई लिङ्ग परिवर्तन गरेर छात्रावास बनाएको छ। भान्जा (टिकाराम खरेल) ले मलाई फोनमा "अब कुक बनेर होलीजेम्साँ छिर्नुपर्छ, अनि त मोज" भन्दै थियो।

केसबको दाई किर्तीपुर सर्ने भएपछि उ पनि मसँगै होष्टलमा बस्ने भो। कोठा एउटै हुनेगरी मिलाएँ। कृष्ण, अमोल र केसब; हामी रुममेट भयौं। केसबको सबैभन्दा ठूलो कम्जोरी के भने- उसलाई आफ्नी स्कूल देखिकी केटीलाई फोन गरिरहनु पर्ने।

"आफ्नो खाजाको पैसा कटाएर फोन गर्छु, छुटै पैसा खर्च गरेको छैन", त्यो केटीलाई त्यति धेरै फोन किन गरेको? भनेर मैले सोध्दा उ जवाफ फर्काउँथ्यो।

"अनि त्यो केटीले पनि त तिमीलाई फोन गरे हुन्छ नि, कहिलेकाहिँ त?"

"खै उसले त गर्दिन। तर म तम्गास जाँदा कहिले-काहिँ भेट हुन्छ। भैहाल्यो नि"

सरल उत्तर हुन्थ्यो उसको।

संसारको सबैभन्दा सानो कुरामा खुसी हुने मान्छे उहि हो जस्तो लाग्थ्यो मलाई। एकपटक क्रिकेट खेल्दा उसले गरेको बलिङ्ग माटोको खाल्टो वा ढिस्कोमा परेर भित्र छिर्‍यो/इनस्विङ्ग भो। त्यो बेला उसको नाक खुसीले रातो भएको थियो। मैले, "यो त बबाल भो त, म्याक्सी" भन्दा उसको हाँसोले मलाई पनि आन्नदित बनाएको म अझै सम्झन्छु। "कस्तो भ'को यार, मैले त केहि गरेजस्तो लाग्दैन" भन्दाखेर उसको अनुहारको कान्ती हेर्न लायक भएको थियो। तर उसले फेरी त्यस्तै बलिङ्ग कहिल्यै गर्न सकेन। आजकाल सँगै भएर त्यो दिनको बारेमा कुरागर्दा उसको अनुहारमा अझै उस्तै उज्जयालो तेज आउँछ।

एक समय हामी (म, केसब र कृष्ण) खूब तास खेल्थ्यौं। कोलबिरे। भोटे बाहेकको कुनै एउटा जातको तास पुरै हटाएर रात-रात भर तास खेलिन्थ्यो। पैसा हुन्थ्यो २-३। अन्तिम हुनेले ३ रुपैयाँ तिर्नुपर्ने, बस। तर हामी पैसाभन्दा पनि प्रतिष्ठाको लागि खेल्थ्यौं। कृष्ण र म बिच त अघोषित युद्धजस्तै थियो, तासको सबालमा। सायद पढाइमा पनि त्यहि अवस्था थियो। तर केसबसँग, न कृष्णको न त मेरो नै कुनै कसिमको ईख थियो। उसलाई राम्रोसँग कोलबिरे खेल्न पनि आउँदैन थियो। उ सबै ईश, ईर्ष्या र घमण्डभन्दा टाढा आफ्नै संसारमा रमाउँथ्यो। फेरी एकचोटी, तिहारमा, साथीको लहैलहैमा लागेर ८-१० हजार हारेको रन्को पनि त थियो नि, दिमागमा।

एकपटकको घटना हो- मैले उसलाई अन्तिम खेलमा ७ हात बोलेर उसले जीतिसकेको खेल हराएँ। मैले त उ रिसाउँछ वा भित्र-भित्रै मुर्मुरिन्छ होला भनेको त, उ अहिलेसम्म पनि त्यहि कुरालाई लिएर, "अमोल तिमी त कोलबिरे बबाल खेल्छौ यार" भन्छ। उसको ठाउँमा म भैदिएको भए? मलाई थाहा छ, मसँग त्यत्रो ठूलो हृदय छैन।

केसबसँग जीवनमा धेरै रमाइला क्षणहरु बिताइयो। केसबको लागि स्वातीलाई कुमार दाईले लेखेको प्रेम-पत्र, सगरमाथा कलेजकी रञ्जुसँग मैले केसबलाई जबरजस्ती बोल्न लगाएको क्षण, राम (टाइफू) लाई भनेर केसबलाई " 'ठमेल' जान्छस्" भन्न लाएर डर देखाउनु, होष्टलको बरण्डाबाट हाम्फाल्दा लडेर हात मर्केको क्षण, "केसब मणिले बिहान पाँचै बजे उठेर यताकी केटी (स्वाती) लाई जिब्रो पडाउँछ यार, मेरो निन्द्रा हराम बनायो यार, मणिले" भनेर रमेशले गरेको दुखेसो। यस्ता कुराले अझै पनि मेरो ओठमा मुस्कान ल्याउन सकेका छन्। कति जिवन्त थियो केसब।

अहिले उ सिभिल ईन्जीनियरिङ्ग पढिरहेको छ। एक वर्षपछि उसको पढाइ सकिन्छ होला। पढाइले हो वा संगतले, पहिलाजस्तो छैन उ अब। तर पनि उसमा अझै ती सबै गुणहरु छन् जसले मलाई उप्रति राम्रो भावना पैदा गराउँछन्। सुनले आफ्नो गुणहरु माटोमा पुरिँदैमा कहाँ गुमाउँछ र? म अझै उसलाई माया र सम्मान गर्छु; जीवनको महत्त्वपूर्ण समय (यूवा अवस्था) मा मेरो साथी भइदिएकोमा निधारमा राखेर गरेको मेरो छड्के सलाम तिमीलाई। तिम्रो भलो होस्।

तिम्रो साथी,

अमोल

पेप्सीकोला, २०६८-०५-०४, बिहान १०:३९ बजे।

जुन जोगी आए पनि कानै चिरिएको

2011-09-27T09:43:00.000+04:30

'जुन जोगी आए पनि कानै चिरिएको', नेपाली जनताले फेरी एकपटक यो उखान प्रयोग गर्ने बेला भइसकेको छ। पटक-पटक ''हात्ती आयो-हात्ती आयो, फुस्सा" बनाइएका नेपाली जनताका लागि यो उखानको प्रयोग नौलो होइन तर निराशाजनक के छ भने यो पटकको 'जोगी' डा. बाबुराम भट्टराई हुँदैछन्।

राष्ट्रसंघको ६६ औं महासभामा सहभागी भएर स्वदेश फर्कने क्रममा सोमबार बिहान विमानस्थलमा सञ्चारकर्मीसित कुरा गर्दै प्रधानमन्त्री भट्टराईले, "आफूले एक्लै ४५ दिनमा सेना समायोजन सक्छु नभनेको बरु सेना समायोजन र पुन:स्थापनामाको विषयमा दलहरुबीच न्यूनतम सहमति भए ४५ दिनमा समायोजन र पुन:स्थापनाको काम सकिनेछ मात्र भनेको" जिकिर गरेका छन्। भट्टराईले कार्यतालिकाबारे 'बाहिर' भ्रम परको पनि बताएका छन्। तर नेपाली जनतालाई थाहा छ र उनलाई त झन राम्रोसँग थाहा छ 'भ्रम परेको' होइन 'भ्रममा राखिएको' हो। 'बाबुराम सरकार'ले अहिलेको परिस्थिति (काङ्ग्रेस र एमाले प्रतिपक्ष भएको समय) मा स्वघोषित ४५ दिनको समयसिमाभित्र त के मङ्सिर १४ सम्मैको समय दिए पनि सेना समायोजनको काम पुरा गर्न सक्दैन। संविधान लेखनको कुरा त झन टाढैको विषय भयो।

दु:खसाथ भन्नुपर्छ नेपाली जनताले वर्तमानमा सबैभन्दा बढी आशा गरेका ब्यक्ति पनि अब जोगी हुने प्राय निश्चित छ। तर राष्ट्रसंघबाट आए लगत्तैको बाबुरामको माथि उल्लेखित भनाई मनन् गर्ने हो भने नेपाली जनताले एकजना ठगमा विश्वास राखेका रहेछन् भन्ने स्पष्ट हुन्छ। ठगलाई ठग नभनेर के भन्ने त? आफूले जुँगा मुसार्दै, जहिँतहिँ भनेको कुरालाई "मैले भनेको छैन" भनेर भन्न सक्नेलाई कसरि विश्वास गर्ने? कसरी विवेकि मान्ने? राम्रो अङ्क ल्याउँदैमा र थेसिस राम्रो लेख्दैमा मान्छेसँग ज्ञान त होला तर विवेक हुन्छ भन्ने निश्चित छैन। ज्ञानले- 'भूकम्प आइरहेका बेला बाहिर नभागी टाउको र ढाड बचाउनु पर्छ' भनेर पढाउने शिक्षकलाई पनि साच्चै भूकम्प आउँदाचाहिँ कुदाउँदै बाहिर लान्छ। त्यहि भएर विवेक महत्त्वपूर्ण हो जुन प्राडाहरु सँग मात्र हुन्छ भन्ने छैन। ज्ञान र विवेकको वादविवाद आफ्नै ठाउँमा तर बाबुरामले ठगेका हुन् भन्ने कुरा साँचो हो। जनतालाई ठग्नेसँग के आशा गर्ने र खै?

यहाँनेर, प्रधानमन्त्री भट्टराईलाई केहि प्रश्नहरु सोध्नु उचित होला। सेना समायोजन र पुन:स्थापनामाको विषयमा प्रमुख दलहरुबीच न्यूनतम सहमति भएपछिका ४५ दिनमा सेना समायोजन र पुन:स्थापनाको काम सक्नु थियो भने त्यो काम झलनाथ खनालको सरकारमै भएको बेला सहमति गरेर गर्न सकिँदैन थियो र? नयाँ सरकारको चक्करमा समय बर्वाद किन गरेको? ल ठिक छ, एमाओवादीलाई 'आफ्नो' सेनाको समायोजनको जस आफैँलाई पार्नु परेको थियो रे । तर अहिले, 'एकलब्य' हुने चहाना देखाएका आफ्नै पार्टीका, बोर्डफर्ष्ट, उपाध्यक्ष प्रधानमन्त्री भएका बेला सेना समायोजन र पुन:स्थापनाको विषय पुरा गर्नमा केले रोकेको छ माओवादीलाई? हतियारमोह बाहेक अर्को कुनै कारण छैन सेना समायोजनको प्रकृया रोकिराख्नुमा। यदि अर्को कुनै कारण छ भने त्यो पनि जससँगै जोडिएको छ। एमाओवादीभित्रै पनि सेना समायोजन र संविधान निर्माणको जस लिनमा प्रतिस्पर्धा छ। प्रचण्ड, लालध्वज र किरणका बिच पार्टीमा नेतृत्त्वको लागि लुछाचुँडि छ भन्ने कुरा सबैलाई प्रष्ट भएकै कुरा हो। यो प्रवृत्ति स्वभाविक पनि हो तर देशलाई नै यथास्थितिमा राख्नेगरी जसको पछाडि लाग्नुलाई के भन्ने?

जसको लडाईँ हुँदाहुँदै पनि ध्रुव सत्यचाहिँ के हो भने एमाओवादीको सहमतिबिना न शान्तिप्रकृया अघाडि बढ्छ न संविधानको लेखन नै गर्न सकिन्छ। तर यो काम प्रचण्डले निगाहबक्सेका 'बुबुराम' सरकारले गर्न सक्दैन। 'क्लासिकल्' किरणले पनि गर्न सक्दैनन्। किन पनि भने- बाबुराम र किरण आफ्नो पार्टीमा सर्वशक्तिमान ब्यक्ति हैनन्। उनीहरुको हैसियत 'नोट अफ डिसेन्ट' लेख्नेभन्दा ठूलो छैन। किरण र बाबुरामहरु पार्टी केन्द्रिय कमिटीबाट क्रान्तिकारि निर्णयहरु पास गराउन सक्दैनन्। त्यहि भएर प्रचण्डनै वर्तमानमा नेपाललाई यथास्थितिको खाडलबाट बाहिर ल्याउन सक्ने ब्यक्ति हुन्। अरु कसैले उफ्रदैमा 'काम'मा ढिलो हुनु बाहेक केहि हुनसक्दैन। एमाले सक्दैन रै'छ। काङ्ग्रेसले पनि नसक्ने पक्का छ। अहिले पुरै देशले सावधानिपूर्वक एमाओवादीलाई सहयोग गर्न जरुरी छ यदि माओवादी इमान्दार भएर आउँछ भने। र यदि एमाओवादी इमान्दार भएन भने जनताले महाभूकम्पको पूर्वतयारीसँगै गृहयुद्धबाट बच्ने तयारी थाल्नुको उपाय छैन।

मेरो कल्पनाको कर्णाली

2011-09-17T15:29:00.000+04:30

कर्णाली भन्ने बित्तिकै आजकाल मेरो मनमा बुद्धिसागरले लेखेको उपन्यास 'कर्नाली ब्लुज' याद आउँछ। म पहिलो पटक कर्णाली बुद्धिसागरकै किताबको औंला समातेर घुमेको हुँ। कर्नाली ब्लुजले मलाई कटासे, मटेरा र कालिकोटको सदरमुकाम मानमा बजार घुमायो। बुद्धिसागरकै माध्यमबाट मैले कर्णालीमा हिउँ खेलें। बोतलमा हिउँ भरेर, पग्लिएको पनि खाएँ। कर्णालीको भीर-पाखा, उकालो-ओरालो, चिसो-तातो मलाई बुद्धिसागरले नै चिनाएका हुन्।

कर्नाली ब्लुज प्रकाशित हुनभन्दा अघि कर्णालीलाई म एउटा विकाश नपुगेको वा धेरै अर्थमा नपुर्‍याइएको नेपालको एउटा अञ्चल ठान्थें। नेपाल टेलिभिजनबाट प्रशारण हुने समाचारमा, 'कर्णालीमा वा कर्णालीको कुनै ठाउँमा गाडी पुग्यो' भन्ने आशयका समाचारहरु प्रशारण हुन्थ्यो। समाचारको भिडियोमा त्यहाँका जनताले गाडी आफ्नो गाउँ पुग्दा गरेको हर्षोल्लास देखेर मलाई अचम्म लाग्थ्यो। 'गाडी देख्दा रमाउने कस्ता मान्छे होलान् यि', भन्ने विचार मनमा आउथ्यो। सानै थिएँ नि त। पछि थाहा पाउँदै गएँ - कर्णाली त नेपालको मागीखाने भाँडो पो रहेछ। कर्णालीका गरिब जनता र उनीहरुको गरिबी भजाएर थूप्रै नेताले मन्त्री पद पड्काउँदा रै'छन। थूप्रै गैससले पैसा जम्मा पार्दा रै'छन्। जति पैसा मागिए पनि जतिनै मन्त्री पद थापिए पनि कर्णालीमा झाडापखालाले महामारीको रुप लिएकै थियो। समयमा अस्पताल नपुर्‍याइँदा सुत्केरी आमाले मृत्यु भोगेकै थिइन्। अप्ठ्यारो बाटो हिँड्दा भीरबाट खसेर मान्छे मरेकै थिए। पछि माओवादी अतिप्रभावित ईलाकाका रुपमा पनि चित्रित भयो कर्णाली।

अहिले समय फेरीएको छ। उहिलेका बिद्रोही अहिले संविधानसभामा सत्तापक्षको ठाउँ ओगटेर बसेका छन्। पुराना राजनीतिक दलहरुले पनि कर्णालीलाई विकाशको केन्द्रविन्दु बनाएर अगाडि बढ्नुपर्ने बताउँदै छन्। तर पनि अझै कर्णालीवासीले महसुस हुनेगरी विकाश देख्न पाएजस्तो लाग्दैन। 'कर्णालीमा अझै पनि झाडापखालाले सयौं-हजारौंलाई मार्न सक्छ', भन्ने समाचार बेलाबखत सुनिन्छ नै।

यसैबिच कर्णाली बुद्धिसागरको गाउँ भएको छ। बुद्धिसागर जन्माउने आमा साँच्चै महान होलिन्। समयसँगै कर्णालीको मुहारमा पनि हर्षको मुस्कान छाउला नै। अलि ठिटो प्रवृत्तिकै भएकाले र तामझाम, झिलिमिलि-उज्जयालो, भड्किलो संगित मै बढी रमाउने भएकाले पनि होला म अहिलेसम्म पोखरा काटेर पश्चिम लागेको छैन। तर जीवन बाँच्दै जाँदा, जीवन भोग्दै जाँदा, जीवनहरु हेर्दै जाँदा अब भने मलाई असली नेपाल हेर्न मन छ। 'असली नेपालको गाउँमा बस्छ', भनेर वीपी कोइरालाले भनेकाछन्। मलाई पनि बुद्धिसागरको गाउँ, कर्णाली, हेर्ने मन हुँदैछ।

गान्धी जिन्दाबाद। कोइराला जिन्दाबाद।

2011-09-09T12:13:00.000+04:30

दोहोर्‍याएर 'गान्धी' हरें। भर्खर सकियो। ३ घण्टा ११ मिनेटको फिल्म हो गान्धी। पहिलो पटक सायद २ वर्ष अघि हेरेको हुँदो हुँ मैले यो फिल्म। 'पहिलो पटकभन्दा दोस्रो पटक अझ राम्रोसँग कुराहरु बुझिन्छ', भन्ने कुरा मलाई पनि लागु हुन्छ। गान्धीलाई बुझ्ने यो पटकको प्रयास पहिलाको तुलनामा सफल रह्यो।

तर आज म, 'गान्धी' फिल्मको वा यसका पात्रको वा निर्देशकको क्षमताको समिक्षा गर्न बसेको छैन। यस फिल्मलाई 'ओस्कार' प्राप्त भएको सत्यबाट नै फिल्मको उत्कृष्टतामा थप केहि बोलिरहनु आवश्यक छ जस्तो लाग्दैन।

तर, आश्चर्य लाग्छ त्यो गान्धीका प्रति जो साँच्चै यस धरतीमा कुनै दिन मजस्तै बाँचेका थिए भनेर सोच्दा। 'सत्य र अहिंसा' को बाटो, २० औं शताब्दीमा, हिड्न कति गाह्रो भयो होला भन्ने अनुमान, सन् २०११ मा बाँचिरहेको मैले, सजिलै लाउन सक्छु। आफूलाई फाइदा हुन्छ, सजिलो हुन्छ भने रतिभर नसोचि झूठ र हिंसाको साहारा लिन पछिनपर्ने मानिसको प्रवृत्तिका बिचमा 'सत्य र अहिंसा'को सिद्धान्त लिएर बाँच्न कति गाह्रो हुन्छ होला? तर गान्धीको जीवनीबाट के थाहा पाउन सकिन्छ भने- राम्रो काम गर्नथाल्ने वित्तिकै संसारभरिका असल शक्तिहरुले सघाउँन थाल्दछन् र मानिस असम्भव प्राय देखिने काम पनि फत्ते गर्नसक्छ।

गान्धीको शक्तिको श्रोत उनको सार्वजनीक जीवन थियो। सार्वजनीक यस अर्थमा कि उनले केहि कुरा लुकाउँदैन थिए। आफूले बाले अनुसार गर्थे र गरे अनुसार बोल्थे। लोभ र घृणा नगर्नु नै शक्तिको मूल श्रोत हुन् र गान्धीमा यस्तो शक्तिको प्राचुर्यता थियो। स्वाभिमान र आत्मसन्तुष्टिभन्दा ठूलो शक्ति सायद केहि छैन होला र गान्धीले आफ्नो शक्ति आफ्नै स्वाभिमानबाट प्राप्त गर्थे।

विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला पढिरहेको छु। उनको जेल-जर्नल, राजा, राष्ट्रियता र प्रजातन्त्र पढेर सिद्धाएपछि अहिले 'फेरी सुन्दरीजल' पढिरहेको छु। विश्वेश्वरलाई पढिरहँदा उनी पनि गान्धीसँग मिल्दोजुल्दो विचारधाराका मानिस हुन् भन्ने जस्तो लाग्यो मलाई। गाऊँका बारेमा, गाऊँको आत्मनिर्भरताका बारेमा, जीवनका बारेमा पनि गान्धी र विश्वेश्वरका बिचार नजिक छन्। म यी दुवैबाट प्रभावित छु।

मेरो आफ्नै कुरा अब। जीवनमा कुन बाटो हिड्ने? भनेर अलमलमा परेको मेरो अहिलेको अवस्थामा, म भाग्यमानी ठान्छु आफूँलाई कि म गान्धी र कोइरालाजस्ता ब्यक्तिहरुको बिचारसँग नजीक हुन पाएको छु। म अहिले आफूले अब रोज्नै आँटेको बाटोमा जस्तोसुकै परिस्थिति वा नतिजा आएपनि डट्ने मानसिक तयारी गरिरहेको छु।

कहिलेकाँहि डर लाग्छ। मैले रोज्न आँटेको बाटो सजिलो छैन। बाटो लामो पनि छ। अनि हिड्न सबैभन्दा गाह्रो बाटो पनि यहि हो। धैर्य र संयमको कठिन परिक्षा हुन्छ यो बाटोमा। गान्धी र कोइरालाले जस्तै सत्य, अहिंसा र मानवसेवाका लागि आफ्नो ब्यक्तिगत फाइदा-बेफाइदा नहेरी मृत्यु रोज्न सक्नु चानचुने कुरा होइन।

गान्धी, गान्धी हुनुमा ब्रिटिसको शलिनताले पनि काम गरेको छ। तर अब समय फेरिएको छ। मानिसहरु अझ निर्मम भएका छन्। नेपाल मै पनि गान्धी जत्तिकै ल्याकतका विशेश्वर जेलमै मर्न बाध्य तुल्याइए। झन, माओवादी 'जनयुद्ध'का बेला गान्धीले नेपालमा शान्तिका लागि काम गर्छु भनेका भए सायद उनलाई 'दोस्रो' पाइला पनि चाल्न दिइँदैन थियो होला। मानिसको ज्यान १ मिनेट मै सिध्याइन्छ अहिले यहाँ।

बाटो गाह्रो छ। तर विनाश तर्फ अग्रसर यो संसारलाई एउटा हैन कैंयन सपुतहरुको साहदतले रोकि सत्यको बाटोमा डोहोर्‍याउनुको के बिकल्प छ र?

गान्धी जिन्दाबाद। कोइराला जिन्दाबाद।

(आज मिति २०६८-०२-१८ गतेको करिब १ साता अघि लेखिएको)

जे ए वाई ए आर ए यम - जयराम

2011-09-09T09:50:00.000+04:30

कंकालमाथि छाला टाँसेको जस्तो छ उसको अनहार; साह्रै दुब्लो छ उ । हिँडेको हेर्दा नै थाहा हुन्छ उ सपाङ्गचाहिँ हैन भनेर। टाउको बाङ्गो पारेर हिड्छ। लुला उसको खुट्टाहरु, हिड्दा, खोल्चाएको प्रष्ट देखिन्छ। उचाई- सामान्य नेपालीहरु सरहको छ।

टेष्ट परिक्षामा नेपाली बाहेक सबै विषयमा आलु खाएपछि पढ्न छाडेको उसले। कसैले, "तिम्रो नाम के हो?" भनेर सोधिहाल्यो भने ठूलठूला स्वरमा उ भन्छ, "माई नेम ईज- जे ए वाई ए आर ए यम, जयराम।" परपर पनि कतै केटी आकृति मात्र देख्यो भने उसको स्वर झन ठूलो हुन्थ्यो। जे ए वाई ए आर ए यम, जयराम। होष्टलमा भाँडा माझ्ने काम गर्छ र उसको सबैभन्दा ठूलो सपना बिहे गर्नु हो।

"जयराम तिमी कति वर्षको भयौ हँ?" भनेर सोध्दा उ भन्छ, "पच्चीस वर्षको भएँ।"

"हुन्छ पच्चीस मात्र, हेर्दा पनि थाहा हुन्छ तिमी बुढो हौ" - भनि कड्किए, उ आफ्ना मिलेका दाँत तर नमिलेको ओठले मुस्काउँदै भन्छ, "सत्ताईस पुगेंकि।"

"सत्ताईस मात्र; फेरी ढाट्यौ है। यहि भएर त कोहि केटी तिमीसँग बिहे गर्न मान्दैनन् नि। केटीहरुलाई साँचो बोल्ने केटा मात्र मनपर्छ; तिमी झूठो बोल्छौ अनि कहाँ काम चल्छ त?"

"बत्तीस वर्ष पुगें"- मुस्कानलाई लापरवाहा बनाउँदै आकाशतिर मुन्टो बटार्दै उ हाँस्छ।

******

जयरामको घर दोलाख जिल्लामा छ; गाउँको पुछारमा, जङ्गलको छेउमा, पुरानो पानि चुहिने घर छ उसको । घरमा आमा, बुवा, दुईजना भाइ छन्। दुई बहिनीहरु जयरामभन्दा पहिला काठमाडौं आएका हुन्। "काठमाडौंमै काम गर्छन्" - के काम गर्छन् त्यो त जयरामलाई पनि राम्रोसँग थाहा छैन। बुवालाई लकुवा लागेको छ। माहिलो भाइ "पागल" जस्तो र कान्छो चण्डाल छ।

"के ल्याउनु काठमाडौं, पढ्ने भए पो। घरको सामान त चोरेर बेच्ने ले, काठमाडौंमा झन के-के मात्र गर्ला?", कान्छो भाइलाई चाहिँ काठमाडौं ल्याएर राख्नु नि भन्ने 'उपदेश'को सोझो जवाफ दिन्छ उ।

"एउटी आमा हुनुहुन्छ। सबै काम उहाँले नै गर्नुपर्छ। बुवा त सुकेर थाङग्रो जस्तो हुनुभएको छ। भाइहरु त्यस्ता छन्, बहिनीहरुको बिहे गर्नु छ। तीस हजार, ऋण तिर्न बाँकि छ।"- सानो स्वरमा बोलिरहेको जयराम चढ्नैपर्ने ठूलो पहाडको अगाडि भएजस्तो देखिन्छ।

******

मैतिदेबी प्रहरीबिटबाट पीपलबोट जाने बाटोको करिब-करिब बिच्चमा, देब्रे पट्टी, छ जयरामको काम गर्ने ठाउँ- होलिजेम्स होष्टल। तिमिल्सिना बुक्स स्टेसनरी छेउबाट भित्र छिर्ने गल्ली होलिजेम्समै गएर टुङ्गीन्छ।

बेलुकीको चार बजेपछि जयराम होष्टलको बाहिरी धारामा ब्यस्त देखिन्छ। होष्टलको काम पनि मतलब छैन उसलाई तत् समयमा। बिद्यार्थीहरुको देखासिखी गर्दै दात माँझ्छ, सिमेन्टको भूईँमा रगडेर कुर्कुच्चा सफा गर्छ, दिनको एकपटक नुहाउँछ। आजकाल नयाँ "भाँडामाझ्ने" आएकाले उ सिनियर भा'को छ। भाँडामाझ्ने कामबाट भात बाँढ्ने काममा बढुवा भएपछि, होष्टलमा, उसको रवाफ पनि बढिरहेको छ।

"जयराम के हो, सरसफाईमा निकै मन लगाउँदै छौ नि आजकाल?"

"सप्पै जना राम्री भएर हिड्छन् अनि म पनि यसो ह्यान्डसम हुनुपर्‍यो नि। फेरी बिहे पनि त गर्दैछु छु म यस पाला।"

"हो र ! अनि ३२ वर्षको भएपछि बल्ल तिमीलाई बिहे गर्नुपर्छ भन्ने होस खुल्यो ?"

"हैन। बिहे त गर्न खोजेको हो तर के गर्नु मुजीहरुले हुनैदिँदैनन्।"

"के भनेको नि त्यस्तो?"

"के गर्नु त? केटी खोजेर ठिक्क पार्‍यो, केटीका आफन्त मेरो गाउँमा आएको बेला छिमेकिले भड्काइदिन्छन्।"

"के भनेर भड्काउँदा रै'छन्?"

"खै। केटा लाटोजस्तो छ। पढेको छैन। हलो जोत्न सक्दैन। गरेर खानसक्ने केटा हैन, भन्दा रै'छन्।"

"गर्ने कुरा नै त्यति ठूलो हो भने खाएर गरौंला नि त भनेनौ?"

"त्यहि त नि"- जयराम रिसले रातो हुँदै कराउँछ। "खाएर भए पनि गरिहाल्छु नि"- यो पल्ट जयरामको मुख लाजले रातो हुन्छ।

"बिहे गर्ने कुराको धेरै ठूलो चिन्तानगर जयराम। बिहे गर्नैपर्छ भन्ने पनि त छैन। अनि जुन कुरा बजारमा ३०० दाम हालेर पाइन्छ त्यसका लागि ३० हजार किन खर्च गर्न खोजेको? त्यसमाथी तिम्रो त ऋणैऋण छ। अहिले नगरबधूहरुले काम चलाऊ, चाहियो नै भने अलि पाकिएपछि ब्यक्तिगतबधू ल्याउनुपर्छ !

"कहाँ त्यस्तो हुनु। बिहेमा घाटा छैन। ३० हजार त १ महिनामा सदाइहाल्छु नि।"

"ल ल 'बाहिरको भात' खान जाने हो भने भन्नु, सन्तोषलाई भनिदिन्छु, डिस्काउन्टको पनि ब्यवस्था मिल्छ।"

******

एकदिन जयराम रुँदै आयो। उ कतै जान आँटेकोजस्तो पनि देखिन्थ्यो। कसको हो छालाको जुत्ता लगाएको थियो। उसलाई त्यो जुत्ताले अप्ठ्यारो भएको प्रष्ट थाहा पाउन सकिन्थ्यो।

"के भयो जयराम, किन रोएको?" भनि सोधेको त झन ठूलो स्वरमा रुन थाल्यो।

"के भयो भन त?"

"बुवा खस्नु भएछ, आज बिहान। म घर जान आँटेको।"

"हो र?..... ला….अनि…..भैगो नरोऊ। एउटा तरिकाबाट ठिकै पनि भयो। मान्छे धेरै बिरामी हुँदा बिरामीले त दु:ख पाउँछ-पाउँछ, आफन्तले झन धेरै दु:ख भोग्नुपर्छ। धेरै चिन्ता नगर। सबै ठिक हुन्छ।"

"त्यो त ठिक हो कि तर थाङ्ग्रै भएपनि बुवाहुँदा घरमा मान्छे छ भन्ने हुन्थ्यो। छिमेकिले आमालाई हेप्न सकेका थिएनन्।"…….घर पनि सुन्य हुने भो। आमालाई सबैभन्दा गाह्रो। जीवनभर कहिल्यै सुख पाइनन् मेरी आमाले। सुरुमा माईतीमा जोतिएकी हुँदि हुन् । मेरो बाउको घरमा झन कति हो कति दु:ख भो। जीवन पूरै घाँसपात मै बित्यो। मान्छेको जीवन पनि अच्चमको हुँदोरहेछ। दु:खपछि दु:ख नै आयो मेरो आमोको जीवनमा, जहिल्यै पनि।"

जयराम एउटा दार्शनिकले जस्तै कुरा गरिरहेको थियो। भोगाई अझ त्यसमा पनि दु:खले मानिसलाई दार्शनिक बनाउने रै'छ।

"म जान्छु अहिले। बुवाको तेह्रदिने काम सिध्याएर आउँछु। आमाको पनि बन्दोबस्ती मिलाउनु पर्ने छ" भन्दै उ होष्टलको गेटबाट ओझेल पर्‍यो। गेटबाट बाहिर हेर्दा, जयराम लुरुलुरु अघि बढीरहेको देखिन्थ्यो- जीवनभर हिँडेको ओरालो बाटोले उसलाई सायद जस्तै दु:ख पनि सहनसक्ने बनाइसकेको थियो।

******

"आमाको लागि भए पनि अब त बिहे गर्नु परेको छ" - होष्टलको धारामा बेलुकीको खाना खाएर हात चुठ्तैगर्दा अनायासै बर्बरायो जयराम।

"कतिखेर आएको जयराम?"

"भर्खर आएको।"

"अनि कस्तो छ त घरतिरको हालचाल?"

"ठिकै छ। ऋणमाथि ऋण थपिँदै छ। आमालाई एक्लै छाडेर आएको छु। बिहे गर्ने हो अब त।"

"अनि केटी पाइयो त?"

"पाएको छैन"- जयरामले अप्ठ्यारोसँग भन्यो।

"अनि के बिहे गर्छु भनिरा'को त, गेडा।"

******

समयसँगै जयराम सामान्य हुँदै गयो, बुवाको मृत्युको पीडाबाट। समयरुपी औषधीले उसको मनका घाउ पनि पुरिँदै लग्यो। बिस्तारै, मैतिदेवी अगाडिको बाटोमा केटी जिस्काउन केटाहरुको ताँतीमा जयराम पनि देखिन थाल्यो।

बाटो हिँडिरहेका केटीलाई देखाउँदै केटाहरु, "जयराम उ त्यो आउने केटीलाई बाटो छेकेर, म तिमीलाई प्रेम गर्छु भन त" भनेर उक्स्याउँदा "मार्छन् मलाई" भन्दै लजाउँथ्यो उ।

बिहे गर्ने सुर फेरी देखिन थाल्यो जयराममा। एकसाँझ उत्साहित हुँदै जयरामले केटी भेटीएको र बिहागर्ने कुरा मिल्लाजस्तो भएको कुरा बतायो।

"मैले केटी हेरेर पनि आइसकें"- उ भन्दै थियो।

"हो र? ल बधाई छ।"

"तर के गर्नु, केटी महङ्गी रै'छ।"

"कसरी?"

"एक तोल सुनको सिक्रि चाहिन्छ रे।"

"किनदेऊ न त। बिहेपछि तिम्रै त हो नि।"

******

बिहे गर्ने पक्का-पक्की भयो जयरामको। तर बुवाको बर्खान्तसम्म पर्खनु पर्ने भयो।

यसबिच जयराम पहिलाको भन्दा बढी सरसफाईमा ध्यान पुर्‍याउन थालेको थियो। समय मिल्यो कि लुगा धुने, दाँत माझ्ने, खुट्टा पखाल्ने गर्थ्यो उ। केटीका कुरा मात्र पनि उसमा उत्साहा थपिएको देखिन्थ्यो।

समय बित्दै जाँदा उसको बुवाको बर्खान्त आयो, गयो। ऋण थपियो।

जयरामको बिहेको समय पनि आउन लाग्यो। बिहेभन्दा ५ दिन अघि उ होष्टलबाट विदा भएर हिड्यो, बिहे गरेको ५ दिनेपछि फर्किने भाका लिएर। होष्टल वार्डेनसँग ४० हजार मागेर लगेछ, तलबबाट कटाउने भाकामा।

होष्टलमा जीवन सामान्य रुपमा वितिरह्यो। केटाहरु चिया-खाजा खान जम्मा भएको बेला जयरामको कुरा गरेर मजाक चल्थ्यो।

"कहिले पो रे? जयरामको विहे?"

"आज हो क्यार। खै, के पो गर्ने हो? जयरामले। मर्ने भो दाँती लागेर"

"के भन्छ होला सुहागरातको दिन आफ्नी बुढीलाई?"

"तपाईं आज राम्री देखिनु भएको छ। मसँग बिहे गरिदिनुभएको धन्यवाद।"- भन्छ होला। केटाहरु हाँसे।

"अनि के गर्छ होला त्यसपछि?"

"अनि, के नि? हिम्मत हुनुपर्‍यो नि। थुक निल्यो सुत्यो।"

"हाम्रो हाल पनि त त्यस्तै त होला नि। मागी बिहे भयो भने त के गर्ने होला यार। पहिलो पटक काम नबनुन्जेल त साच्चै गाह्रो हुन्छ यार। त्यसपछि त….भिगे ओठ तेरे…प्यासा दिल मेरा।"

******

जयराम होष्टल फर्कियो, बिहे गरेर। अलि अबेरसम्म देखा परेन् उ बाहिर। बेहुलो मान्छे अब किन पो छिल्लिएकाहरुको कुरा सुन्थ्यो र? बेलुकीको खाना खाँदा, भान्सामा, पनि जयराम देखिएन। भोलि पल्ट विहान जयराम धारामा दाँत माझिरहेको अवस्थामा फेलापर्‍यो।

"जयराम के हो? किन लुकेर बसेको?"

"ए अनि बुढीको के छ हालखबर? कस्तो छ नि, भाउजूलाई?"

"अनि सुहागरात कस्तो भयो त? कत्तिको डर लाग्यो त?"

"लागेन डर। किन लाग्नु नि डर?"

"अनि भाउजूलाई लिएर आएनौं?"

"छैन। माइतमा छ उ।"

"ए।"

जयराम होष्टलबाट बिदा मागेर फेरी घर गयो रे। सायद बुढीलाई माईतबाट घर फर्काउन होला। फेरी भर्खर बिहे गरेको मान्छे छात्रबासमा बस्ने के मनलाग्दो हो ! बोकाहरुसँग !

होष्टलको जीवन सामान्य रुपमै चलिरह्यो। विद्यार्थीहरु सबै आ-आफ्नो धाउन्नमा थिए। सबैले सबैलाई बिर्सेजस्तो अवस्था थियो।

******

डिल्लीबजार हुँदै पुतलीसडक जाने बाटोको देब्रेपट्टी, मैतिदेवी तिर फर्केको विजयस्मारक विद्यालयको गेट अगाडि ३ वर्षपछि हिजो जयराम भेट भयो।

"जयराम?"

"ओ हो दाई। के छ?.........तपाईं त मोटाउनु भएछ त?"

"अँ अलिअलि मोटाएँ। अनि तिम्रो के छ? कहाँ बस्छौ? आजकाल के गर्दै छौ त?

"बिहे लगत्तै होलिजेम्स छाडियो। होलिजिम्स छाडेर सिधै घर गएँ म।"

"अनि भाउजूलाई कस्तो छ ?"

"कस्तो हुनु नि? त्यो केटीले त मलाई विहेको भोलीपल्टै छाडेर गएकी हो नि। सुहागरातको भोलिपल्टै। एकबिहानै भागी।"

"ला….हो र? किन नि?"

"खै थाहा भएन। सायद गाउँलेले भनेको करा सहि थियो क्यार।"

"अनि आजकाल"

"नगरबधू।"

आरक्षणमात्र समाधान हैन

2011-09-08T09:20:00.000+04:30

महिला लगाएत अरु पिछडिएका वर्ग, क्षेत्र, धर्मका लागि आरक्षण आवश्यक छ वा छैन भन्ने सवालमा नागरिकका पाठकहरु बीच केहि समयदेखि चलेको उत्तर-प्रतिउत्तरको श्रींखला रोचक पठनको सामाग्री भइरहेको छ। १५ भदौको नागरिकमा 'आधा दर्जन प्रम प्रस्ताव' शीर्षकमा छापिएको मलिना जोशीको अन्तरवार्तामा "प्रतिभाशालीलाई अवसर दिनुपर्छ। आरक्षणले महिलालाई प्रतिस्पर्धा गरेर जित्नबाट बन्चित गर्छ" भनेर मलिनाले दिएको उत्तरबाट सुरु भएको उत्तर-प्रतिउत्तरको क्रम 'सुन्दरीको जवाफ', महिलालाई आरक्षण होइन, अवसर हुँदै आजसम्म चलिरहेकै छ। यसै सन्दर्भमा २२ भदौको नागरिकमा राधा केसी (दहाल) को 'सुन्दरीका रुपहीन जवाफ' शीर्षकको प्रतिक्रिया पढेपछि केहि लेख्न मन लाग्यो। राधा केसीले आफ्नो लेखमा 'नेपालमा महिला आरक्षण जरुरी छ र कम्तीमा ५० प्रतिशत पुर्‍याउनुपर्छ' भन्ने आशय राखेको पाइयो।

यहाँ मेरो मत राख्नलाई एउटा फरक प्रसंग ल्याउन चाहान्छु - भगवान छन् कि छैनन् भन्ने कुरामा अनेक वादविवाद आदि समयदेखि चलिरहेको छ। "म भगवान मान्दिन किनकी म मार्क्सवादको विद्यार्थी हुँ वा म भगवानको अस्तित्त्व स्वीकार गर्छु किनकी म वेदान्ती हुँ" भनेर आफ्नो कित्ता काटेर बसेका मानिसहरु यस संसारमा थूप्रै भेटिन्छन् तर "भगवान छन वा छैनन् भनेर मैले निर्क्योल गरिसकेको छैन। म अझै उनीहरुको खोजमै छु" भन्ने कताबी ज्ञानलाई मात्र आधार नमान्ने सच्चा खोजीहरु कति भेटिन्छन् र?

आरक्षणको सवाल पनि एउटा पेचिलो सवाल हो; 'जनताको संविधान' बनिरहेको अहिलेको परिस्थितिमा सायद भगवानको अस्तित्त्व प्रश्न जत्तिकै महत्त्वपूर्ण ! "आरक्षण आवश्यक छ" वा "आरक्षण अनावश्यक हो" भनेर दुईवटा विपरीत अतीमा बसेर 'झुक्नुभन्दा भाँच्चिन्छु बरु' भन्नु बेकार छ।

आवश्यकता अनुसार पिछडिएका सबैलाई आरक्षणको ब्यवस्था गरिनुपर्दछ। तर सबै क्षेत्रमा हैन। सबै अवस्था, परिस्थिति र विषयमा हैन, सायद मिल्दैन पनि। उदाहरणको लागि अहिलेको संविधानसभालाई हेरौं। समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीबाट 'समावेशी प्रतिनिधित्त्व' का नाममा संविधानसभाका सदस्य भएका कतिपय सांसदहरुले अहिले 'शान्ति र संविधान' निर्माणको काममा के नै भूमिका खेल्न सकेका छन् र? उनीहरुको काम पार्टीले विप जारी गरेको उम्मेदबार वा विषयलाई मत दिनु सिवाय के छ र? गएको जेष्ठ १४ गते, संविधानसभाको म्याद थपिने दिन, संविधानसभाभित्र लिइएको सभासदहरु लाचार पाराले सुतिरहेको फोटो हेर्दा पनि, थाहा हुन्छ, आरक्षण प्रणालीका खराब नतिजाहरु।

त्यसैगरी छात्रवृत्तीमा एम.बी.बी.एस अध्ययनका लागि विद्यार्थी छान्न शिक्षा मन्त्रालयले लिने परिक्षालाई हेरौं। एउटा सामान्य, काठमाडौं बाहिर घर भएको र आरक्षण प्रणालीबाट पनि बाहिर पर्ने छात्रले १०० पूर्णाङ्कमा ८५ अङ्क ल्याउँदा पनि उ छात्रवृत्तिका लागि छानिँदैन। तर एउटा काठमाडौंमै वसोवास गर्ने, शुल्क तिरेरै पनि एम.बी.बी.एस अध्ययनका गर्न सक्ने, सम्पन्न परिवारकी छात्राले त्यतिनै पूर्णाङ्कमा ६० अङ्क ल्याउनु छात्रवृत्ति पाउनका पर्याप्त हुन्छ। के यो न्याय भयो? के काठमाडौं बाहिरका पैसा धेरै नभएका आमाबुवाको सन्तान भएर जन्मनु त्यो छात्रको पाप हो र? एउटालाई समानता दिलाउने नाउमा अर्कोसँग असमान ब्यवहार गरिनुलाई कसरी राम्रो मान्न सकिन्छ?

अब राधा केसी (दहाल)ले भनेजस्तो ५० प्रतिशत आरक्षण प्राणालीका बारेमा कुरा गरौं। मनौं महिलालाई ५० प्रतिशत आरक्षण मिल्यो रे। अनि उहाँका अनुसार महिलाले बाँकिको ५० प्रतिशतमा खुला प्रतिस्पर्धा पनि गर्न पाउने भए रे। त्यसो भए, महिला जत्तिकै संख्यामा भएका पुरुषले कहाँ जागीर खोज्ने नि? के पुरुषहरु सबै धनी छन्। के पुरुषहरु कोहि पनि पिछडिएका छैनन्? के सबै पुरुषहरु पढाइमा उत्तिकै समान छन्। महिलाले पनि पुरुषको बलात्कार गर्न सक्छन भन्ने प्रमाणित भइसकेको पृष्ठभूमिमा सधै पुरुषलाई मात्र मिहिलाको अविकाशका लागि दोष लाइनु कत्तिको न्यायसंगत हुन्छ?

त्यसैले आरक्षण र समावेशीकरणको नाउमा योग्य र योग्यताको बली चढाइनु हुँदैन। जहाँ-जहाँ सकिन्छ र वैज्ञानिक हिसाबले संम्भव हुन्छ त्यहाँ-त्यहाँ पछाडि परेकालाई आरक्षण प्रदान गरिनुपर्छ तर आरक्षणका नाउमा कुनै पनि ठाउँलाई अयोग्यहरुको थलो बनाइनु हुँदैन। यहाँनेर दीपा कार्कीले 'महिलालाई आरक्षण होइन, अवसर' शीर्षकको प्रतिकृयामा "झमककुमारी घिमेरलाई कुन पुरुषप्रधान समाजले रोक्यो प्रतिष्ठित साहित्यकार बन्न?" भन्ने विचार सबै, योग्य ब्यक्तिको हकमा लागु हुन्छ।

अन्त्यमा, मलिना जोशीको उत्तर, "प्रतिभाशालीलाई अवसर दिनुपर्छ। आरक्षणले महिलालाई प्रतिस्पर्धा गरेर जित्नबाट बन्चित गर्छ"लाई होसपूर्वक पढ्ने हो भने उनको उत्तरले माथी उल्लेख गरिएझैं मध्यमार्ग अँगालेको छ भन्ने थाहा पाउन सकिन्छ। उनको विचार वास्तवमै सन्तुलित थिए। प्रतिक्रिया लेख्नेलाई बुझ्नमा कतै समस्या परेको हुनपर्छ !

नेपाली मडियाको भूमिका

2011-09-07T16:41:00.000+04:30

ईतिहाँसकै सबैभन्दा कठिन मोडमा देश भएका बेला यतिखेर एनेकपा माओवादीका उपाध्यक्ष डा. बाबुराम भट्टराई नेपालका प्रधानमन्त्री भएका छन्। अहिले नेपालमा, 'केहि गरि पो हाल्छ कि' भनेर सबैभन्दा धेरै आशा गरिएका ब्यक्तित्त्व हुन डा. भट्टराई। प्रधानमन्त्रीत्त्वको सुरुवात सान्दार गरे उनले- 'नेपालमै बनेको' मुस्ताङ्ग गाडी चढेर! जनताको बेहाल भएको कुरा पनि विर्सनेगरी विलासी जीवनयापन गर्न पल्किएका नेपाली नेताहरुलाई पाठ सिकाउने गरि डा. भट्टराईले चढेको सस्तो गाडीले एउटा उदाहरण नै प्रस्तुत गरेको छ। डा. भट्टराईको उक्त कदम साँच्चै प्रशंसनीय हो र मिडियाले यस्ता घटनालाई राम्रो स्थान दिनु स्वभाविक पनि।

तर अहिले त नेपाली मिडियाले अतिचारै गरिरहेका छन्। नेपाली मिडियामा अहिले "डा. भट्टराई ९ बजे नै कार्यालय जान थाले"। "दिउँसोको भात, समय बचाउनका लागि, कार्यलयमै खान थाले" भन्ने किसिमका समाचारले मात्रै प्रमुखता पाइरहेको अवस्था छ। समयको ख्याल गरिनु राम्रो कुरा हो, समय बचाउनु त झन त्योभन्दा पनि राम्रो कुरा भयो नै तर नेपाल अहिले जुन मोडमा, जस्तो परिस्थितिमा उभ्भिएको छ त्यसमा डा. भट्टराईले कति बजे खाना खाए?, कतिबजे सुते, कति बजे उठे? भन्ने कुराले महत्त्व राख्छ र? यहि क्रम निरन्तर रहने हो भने एकदिन, 'डा. भट्टराई समय बचाउनका लागि पाइखाना जान छाडे' भन्ने समाचार पनि आउन बेर छैन।

अझ सस्तो प्रचारको सिलसिला बढाउँदै नेपाली मिडिया 'फलानो मन्त्रीले सरकारी गाडी नचढी आफ्नै गाडी चढ्ने' भनेर समाचार फलाकिरहेको छ। निश्चित आयु ४५ दिन मात्र भएको सरकारका मन्त्रीले आफ्नो पुरानो गाडी मर्मत गर्न पनि त सरकारी गाडी नचढ्ने ढोङ्ग गर्न सक्छन् नि। हुनत यो विश्लेषण गलत पनि हुनसक्छ, होस भन्छु म त, तर सहि पनि त हुनसक्छ ? राम्रोसँग विचार गरेर सस्तो लोकप्रियताका लागि मात्र गरिएका हुनसक्ने प्रयासलाई सम्प्रेषण नगरि जनतामा गलत समाचार पुग्नबाट बचाउनुपर्छ मिडियाले।

४५ दिन भित्र ४ वर्षमा पनि गर्न नसकिएको शान्ति र संविधानको काम सक्नु चानचुने कुरा होइन। नेपाली मिडियाको लागि अहिलेको आवश्यकता भनेको डा. भट्टराईले शान्ति र संविधानको ग्यारेण्टीका लागि के-कस्ता ठोस कामहरु वा प्रयासहरु गर्दैछन् भन्ने कोणबाट विश्लेषणात्म लेख, समाचार र टिप्पणी लेख्नु हो नकि कसैलाई भग्वान वा त्यागीका रुपमा प्रस्तुत गर्नु।

देश अहिलेको जस्तो जटिल मोडमा भएका बेला सतहि समाचार सम्प्रषण गरेर कसैलाई अनावश्यक रुपमा उचाल्नु वा थेचार्नु भन्दा समयको सहि मुल्याङ्न गरि वर्तमानका आवश्यकता र चुनौतिहरु तिर जनता र नेताहरुको ध्यान आर्कषित गराउनु नै नेपाली मिडियाका लागि सबैभन्दा उत्तम विकल्प हो।

मुद्दा र राजनीति

2011-09-07T16:40:00.000+04:30

राजनीति गर्नलाई मुद्दा चाहिन्छ। मुद्दाबिनाको राजनीति हुँदैन। "तपाईँहरु वा हाँमीहरुसँग यो-यो चिज छैन; हाँमीलाई साथ देनुहोस, हाँमीसँग नभएका चिजहरुको दोषी फलानोलाई हाँमी तह लगाउँछौं र तपाईँको अधिकार सुनिश्चित गर्छौं"- राजनीतिको मूल नारा यत्ति हो; शब्दमा फरक पर्ला तर ब्यवहारमा गरिने राजनीति सबैतिर समान छन्।

नेपाली काङ्ग्रेसको स्थापना 'तानाशाही राणाहरुको चुङ्गलबाट राष्ट्रलाई मुक्ति' दिनको लागि भयो। 'प्रजातन्त्रले केहि गर्न सकेन, हावा-पानि सुहाउँदो ब्यवस्था पञ्चायत हो' भन्दै महेन्द्रले राजनीति गरे। '२८-२९ वर्षसम्म राजले पञ्चायत चलाए तर राजाबाट देशलाई अलपत्र परेर आफ्नो मात्र भुँडी भर्ने काम भयो; त्यसैले प्रजातन्त्र एउटै र सबैभन्दा उत्तम विकल्प हो' भन्दै २०४६ को जनआन्दोलन भयो। राजालाई सबैधानिक बनाइयो। त्यसपछि, 'बहुदलिय ब्यवस्थाले केहि हुँदैन; देशको वास्तविक प्रगति भनेको साम्यवादको प्राप्ती मात्र हो' भन्दै २०५२ सालमा नेकपा माओवादीले संविधानसभालाई प्रमुख माग बनाउँदै सशस्त्र विद्रोहको सुरुवात गरे। 'यो पाराले हुँदैन; म मेरा दाज्युजस्तो टुलुटुलु हेरेर बस्ने राजा हैन' भन्दै तत्त्कालिन राजा ज्ञानेन्द्र शाह जनताको 'मुहार फेर्न' राजनीतिमा होमिए। 'नेपालमा भएका सबै समस्याको जरो राजसंस्था हो; यसलाई आजै हटाउन सकियो भने भोलीबाट नै रामराज्यको स्थापना संभव छ' भन्दै माओवादी सहित आठ राजनैतिक दलले ०६२/०६३ को जनआन्दोलन-२ आवहान गरे। जनआन्दोलन-२ ले २०५६ सालको संसदलाई पुन:स्थापना गर्‍यो। त्यसपछि देशमा अन्तरिम संविधान लागु भयो र संविधानसभाको निर्वाचन सम्पन्न गरियो। संविधानसभाको निर्वाचनभन्दा केहि समय अघिसम्मै पनि मधेशवादी दलहरुले 'पहाडीया शासकहरुले हाम्रो क्षेत्रलाई उपेक्षा गरेको' भन्दै 'अब मधेशको राजनीति मधेशीहरुले नै गर्छन्' भन्ने आशयसहितको आन्दोलन गरिरहेका थिए। जे-जस्तो भएपनि मधेशी नेताहरुसँग कुरा मिल्यो र संविधानसभाको निर्वाचन संभव हुनसक्यो। अहिले मुद्दा 'शान्ति र संविधान' सम्म आइपुगेको छ।

'शान्ति र संविधान'का नाममा ४-५ वर्ष रुमल्लिसके पनि कुरा अझै 'शान्ति र संविधान' मै अड्किएको छ। के पहिला गर्ने? सेना समायोज पहिला गर्ने कि संविधानको घोषणा पहिला गर्ने?, कति जना विद्रोही सेनाहरुलाई नेपाली सेनमा समायोजन गर्ने? समायोजित सेनालाई कार्यक्षेत्र र अधिकार के-के दिने? आदि जस्ता 'कुखुरा पहिला कि अण्डा पहिला'को भुमरीमा नेपाली राजनीति फसिरहेको अवस्था हो, वर्तमान समय। किन यो अवस्था आयो त?

राजनीतिमा मुद्दा अत्यावश्यक चिज हो भन्ने ज्ञान नेपाली राजनीतिक दलहरुलाई भन्दा राम्रोसँग अरु कसलाई थाहा होला र ! नेपाली राजनीतिक दलहरु सँग एक-से-एक राम्रा मुद्दा नभएका पनि हैनन्। जनताको संविधान, आर्थीक क्रान्ति, जल-जमिन-जङ्गल-जडिबुटीको प्रयोग आदि त केबल प्रतिनिधि मुद्दा मात्र हुन् ! मुद्दा भएर पनि नेपालको राजनीति किन ५ वर्षअघि देखि 'शान्ति र संविधान' मै अड्किएको होला त?

किनभने, पहिलाजस्तो अब नेपाली राजनीतिक दलहरुसँग वा अरु कसैसँग पनि अविकाशको दोष थुपार्ने अर्को ठाउँ रहेन। आफैँले गरेर देखाउने बेला आएको छ। पहिला-पहिलाजस्तो एकले अर्कामाथी दोष थुपार्न सक्ने अवस्था छैन अहिले। बिगत ५ वर्षको ईतिहाँस हेर्ने हो भने पनि नेपालका करिब-करिब सबै दलहरु सरकारमा सहभागि भएका छन्, विभिन्न समयमा गरेर। अब मुन्टो लुकाउने ठाउँ नभएपछि वास्तविकतामै असक्षम रहेका नेपाली राजनीतिक दलहरुले कहाँबाट गरुन त प्रगति?

यूवा: एक मात्र विकल्प

2011-08-23T20:03:00.000+04:30

०६२/०६३ को वसन्त क्रान्तिले संविधानसभाको निर्वाचन र एउटा राजालाई फालेर नयाँ राजाहरु स्थापित गर्ने बाहेक केहि पनि उपलब्धि हाँसिल गरेन।

नयाँ संविधान बनाउन खडा गरिएको संविधानसभाको भूमिका आफ्नै आयू लम्बाउने मात्र सिमित भएको छ। दुई पटक यसको म्याद थपिसकिएको छ। अहिले फेरी पनि संविधानसभाको म्याद सक्किन आँटेको छ। म्याद थप्नु र गुज्रनुको अहिले चलेको चक्र निकट भविष्यमा अन्त्य हुने कुनै छाँटकाँट परपर सम्म देखिएको छैन। नयाँ संविधानका बारेमा देखिएको अन्योल केहि समय लम्बिने पक्का छ। हुनत, सर्वोच्च अदालतका अनुसार संविधानसभाको म्याद अब तीन महिनाभन्दा बढाउन पाइने छैन। तर यो तपसिलको कुरा मात्र हो। नेपालका नेताहरुले राजनैतिक निर्णय भनेर संविधानसभाको म्याद अनन्त कालसम्म बढाउने पक्का छ। देशमा शान्ति र विकासका नाममा वर्षौंदेखि झगाडा गर्दै आएका दलहरु संविधानसभाको म्याद बढाउने सवालमा खै कसरी हो एउटै डुङ्गामा अटाइ-नअटाइ पनि मज्जाले यात्रा गर्न सक्छन्!

वितेको समयलाई फर्केर हेर्दा र अहिले देखिएको परिस्थितिलाई मुल्याङ्ग गर्दा के थाहा पाउन सकिन्छ भने 'ठूला' दलका 'ठूला' नेताहरु नै संविधान नबन्ने परिस्थिति आउनमा लागि मुख्य रुपमा दोषी छन्। बाह्यशक्तिले पनि आफ्नो खेल खेले होलान् तर मूख्य जिम्मेवार नेपालका राजनीतिक दलहरु नै हुन्। कसैले तर्क गर्ला- राजनीति मुख्यत: सत्ताको खेल हो; जे-जेस्तो भए पनि राजनीतिमा कुर्सी नै प्रमुख हुन्छ। तर कहिले सम्म ?

पछिल्लो समयमा त, ठूला दलका 'यूवा' नेताहरुले पनि आफ्नै दलका ठूला नेताहरुलाई अहमको राजनीति गरेको र उनीहरुको समेत आफुँहरुको पनि राजनैतिक भविष्य डामाडोल पारेको आरोप लगाइरहेका छन्। यूवाहरु के सम्म भन्छन् भने उनीहरुको हातमा देशको बागडोर राखिदिएमा दलको र वादको सिमालाई मिचेरै उनीहरुले देशलाई अहिलेको दलदलबाट मुक्ति दिलाउन सक्छन्। यस किसिमको स्वार काङ्ग्रेस, एमाले र एमाओवादी गरी अन्य दलका नेताहरुको पनि रहेको छ। प्रमाणका रुपमा साझा सवालमा एक हप्ता अघि गगन थापा, गोकर्ण बिष्ट आदि यूवा नेताहरुसँग गरिएको अन्तर्रवातालाई लिन सकिन्छ। विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित समाचार र लेखहरुमा पनि यसै कसिमबाट आशयहरु प्रकट भएका छन्। उनीहरुले के सम्म भनेका छन् भने अहिलेको परिस्थिलाई समाधान गर्नलाई ठूला दलका ठूला नेताहरुले अब राजनैतिक विश्राम लिन जरुरी छ। यस्तो भएको खण्डमा यूवा नेताहरुको हातमा देशको बागडोर आउने छ र देशले अहिलेको विषम परिस्थितिबाट निकास पाउने छ। जे होस, उनीहरुका अनुसार कुनै वाद वा पार्टीभन्दा देश ठूलो हो र आवश्यक परेको खण्डमा वाद र पार्टीको सिमा नाघेर सगै आउन उनीहरु तयार छन्। देशको अहिलेको अवस्थालाई हेर्दा पनि अहिलेको खाँचो भनेको व्यक्तिगत र दलगत स्वार्थहरु त्याग्नु नै हो।

देशमा शान्ति र विकासको आवश्यकता छ भन्नेमा सबै यूवाहरु एक भएको परिस्थिति अहिलेको हो। जनताहरु अहिले ठूला दलका ठूला नेताहरुले देखाएको घृणीत राजनीतिबाट आजित भएका छन्। सायद उनीहरुबाट केहि हुन्छ भन्ने आशा पनि मारिसकेका छन्, जनताले। देशमा एक किसिमको सून्यता छाएको अवस्था छ। जनताहरु भरपर्दो शक्तिको खोज गरिरहेका छन् भन्ने कुराको प्रमाण त झुठै भए पनि 'अनुजा बानिँया' प्रकरणबाट स्पष्ट समेत भएको छ। सून्यताको यो परिस्थितिको फाइदा कुनै तानाशाहा वा बाहिरी शक्तिले लिनसक्ने छन् भनेर जनतालाई डर देखाइ ठूला नेताहरुले संविधानसभाको म्याद बढाइरहेका छन्। अहिले ठूला नेताहरु, हामी राम्रो नभए पनि हामीभन्दा राम्रो अरु छैनन्, त्यहि भएर हामी नै राम्रा हौं भन्ने सिद्धान्त अनुसार जनतालाई बेवकुफ बनाइरहेका छन्।

गन्जागोलको यो राजनैतिक परिस्थितिमा समस्याको एउटा समाधान यूवाहरु पनि हुनसक्छन्। नेपालमा केहि होइन शान्ति र विकाशको मात्र आवश्यकता छ भन्ने समान धारणा भएका संविधानसभामा रहेका विभिन्न दलमा आवद्ध यूवाहरुले अब पहलकदमी लिनुपर्ने छ। यसका लागि देशलाई टाउकोमा बोकेर हिड्न तत्पर, संविधानसभाका सदस्य समेत रहेका, यूवा नेताहरुले एउटा नयाँ सङ्गठन खोल्नुपर्छ। त्यस्तो संगठनमा अरु पनि यूवा सामेल हुन सक्छन् तर हालको परिस्थितिका लागि मूख्य रुपमा संविधानसभा सदस्य समेत रहेका यूवा नेताहरु नै मूख्य हुन आउने देखिन्छ। कुनै पनि वादको छाँयाबाट मुक्त रहेने गरी एउटा सर्वस्वीकार्य प्रणाली, देशका नाममा, अबलम्बन गर्नुपर्छ। आवश्यकता परेको खण्डमा त्यस्तो प्राणाली प्रतिपादन पनि गर्नुपर्ने हुनसक्छ।

संविधानसभामा अहिले आफूलाई यूवा भन्न रुचाउने उमेर मात्र हैन बिचारले पनि यूवा नेताहरुको बाहुल्य छ। उनीहरु साँच्चै यूवा हुन् र अग्रगामी सोच राख्छन् भने यूवाहरुले खोलेको संगठनमा पक्का पनि सहभागी हुनेछन् र त्यस्तो संगठन संविधानसभामा सबैभन्दा धेरै सिट भएको पहिलो शक्तिका रुपमा उदाउने निश्चित प्राय छ। यस किसिमको संगठनलाई देशभरका यूवाले समर्थन गर्ने नै छन् त्यसमाथि अहिलेको राजनीतिबाट दिक्दार भएका अन्य जनताले समेत साथ दिने निश्चित छ। यसो भयो भने देशले अहिले परिस्थितिबाट सजत मुक्ति पाउने आशा गर्न सकिन्छ। नत्र भने नेपाल अब संविधानसभाको म्याद थप्ने र सक्कयाउने भूमरीमा फस्यो-फस्यो।

यदि यूवा नेताहरु साच्चै देश बनाउन चाहान्छ भने अब बुढाखाडाको विषालु छायाँबाट उनीहरु बाहिर निकल्ने समय आएको छ।

काठमाडौं विश्वविद्यालयमा चार वर्ष - समयलाई फर्केर हेर्दा

2011-08-23T20:01:00.000+04:30

"हामी काहाँ वातावरण छ, चाहिने मेहनत गरेर राम्रो बन्ने-नबन्ने तिमीमा निर्भर गर्छ"। काठमाडौं विश्वविद्यालयमा भाषा तथा आमसञ्चारका विभागीय प्रमुख जङ्गव बहादुर चौहानले ब्याचलर इन मिडिया स्टडिजमा प्रवेश परिक्षा उत्तीर्ण गरेपछि लिइने अन्तर्रवार्ताका क्रममा भनेको कुरा दिमागमा ताजै छ। तर त्यसपछि भित्तामा तीनवटा नयाँ पात्रो परिवर्तन भइसकेछन्; चार वर्ष बितेछ। अहिले म थेसिसको काम सकेर आठौं सेमेष्टरको परिक्षाफल पर्खिरहेको छु।

धुलिखेलस्थित काठमाडौं विश्वविद्यालयको 'केन्द्रीय हातामा' मैले जीवनका चार महत्त्वपूर्ण वर्षहरु 'भोग' गरेँ। केन्द्रीय हाता - यसकारण कि मेरो बसोवास विश्वविद्यालयको पुरुष छात्रावासमै भयो। अनि भोग - यसकारण कि विश्वविद्यालयमा बसुन्जेल मेले पढ्ने मात्र हैन धुलिखेलको हावा-पानि, समाज अनि त्यहाँको साँझ-बिहानसँग परिचय साटेँ। मलाई धुलिखेल प्यारो छ, काठमाडौं विश्वविद्यलाय प्यारो छ र म भन्नसक्छु मैले यस विश्वविद्यालयमा विताएका चार वर्ष मेरो जीवनका स्वर्णिम पलहरु हुन्।

काठमाडौं विश्वविद्यालयमा बिताएको चार वर्षलाई चार घण्टामा सम्झिने प्रयत्न गर्दैछु म यहाँ। चार वर्ष अघि हिड्न थालेको बाटोको पुछारमा आइपुगेर आफू हिँडेको बाटो सिँहावलोकन गर्दा र प्राप्त उपलब्धिलाई एक शब्दमा सिमित गरेर भन्नुपर्दा आत्मविश्वास शब्द मेरो दिमागमा आउँछ। हुनत चार वर्षको अवधिमा धेरै कुरा सुनियो, देखियो, पढियो अनि जानियो पनि तर यी सबै कुराको योगफल गर्दा मलाई लाग्छ चार वर्षअघिको म र चार वर्षपछिको ममा आत्मविश्वासमा ठूलो अन्तर आएको छ। चार वर्षअघिको संसार र अहिलेको संसारमा कुनै ठूलो बदलाव आएको छैन; संसारमा समस्यहरु बढेकै छन् तर अहिले ममा, आइपरेका समस्याहरु लाई सामना गर्नसक्छु, भन्ने आत्मविश्वास प्रबल भएको छ। शिक्षाले मानिसलाई धेरै विषयको जानकारी देला, मानिसलाई समाज सुहाउँदो बन्न सहयोग गर्ला तर शिक्षाको सबैभन्दा ठूलो देन आत्मविश्वासमा आउने वेनतबृद्धि नै हो। किताप पढेर मैले सिकेको कुरा मात्रै लेख्नु पर्‍यो भने १०-१२ पानामै मेरो कलम रोकिन्छ होला तर यो अवधिमा जुन आत्मविश्वास म मा आएको छ त्यसले मलाई जीवनपर्यन्त सहयोग गर्नेछ।

सन् २००७ मा जुलाई महिनाको अन्तिम साता तिर होला, पहिलो पटक काठमाडौं विश्वविद्यालय प्रङ्गणमा टेक्दा मेरो मनले, "आहा! कस्तो सुन्दर वातावरण। यस्तो ठाउँमा बसेर पढ्न पाए मन कहिले थाक्दैन होला" भन्ने सोचेको थियो। चारैतिर पाहाडले घेरीएको, हरियो रङ्गको प्रभुत्त्व जताततै देखिने मनमोहक धुलिखेललाई भूईँ छोएर बगेजस्तो देखिने कुइरो र बादलले झनै मनमोहक बानाए त्यो क्षण साँच्चै आकर्षक थियो। पछिका वर्षहरुमा, आफू पुरानो विद्यार्थी भइसकेपछि, भर्नाका लागि आउने नयाँ विद्यार्थीहरु विश्वविद्यालय र वरपरको मनमोहक वातावरण देखेर लठ्ठीएको देख्दा हामी साथीहरु, "हाम्रो विश्वविद्यालयले साइत हेरेरै भर्नाको लागि समय तोकेको छ यार। यी विद्यार्थीहरु पनि हामीजस्तै वातावरण हेरेरै फस्ने भए; पछि सरहरुले पेलाउन थालेपछि अहिले देखिएको हरियो पनि एकनासे लाग्नेछ यिनीहरुलाई" भनेर ठट्टा गर्थ्यौं। तर, धुलिखेल बस्दै जाँदा थाहा पाएँ - पढाइका लागि वातावरणभन्दा पनि मानसिकता महत्त्वपूर्ण रै'छ - परिक्षा चलिरहेको समयमा जब दिमागमा पढाइ चाप हुन्थ्यो, विश्वविद्यालय प्राङ्गणबाट देखिने मनमोहक हिमश्रृंखला पनि उति चित्ताकर्षक नलाग्ने रहेछ।

काठमाडौंको धूवाँ, धूलो र कोलाहालबाट २८ किलोमिटर पूर्वमा काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका तीन नगरपालिका- बनेपा, धुलिखेल र पनौतीको करिब-करिब बिचमा पर्छ काठमाडौं विश्वविद्यालय। तापक्रमका हिसाबमा काठमाडौंभन्दा चिसो र वातावरणका दृष्टिमा काठमाडौंभन्दा सफा-सुग्घर छ विश्वविद्यालय सेरोफेरो। भौतिक पूर्वाधारमा सुविधा सम्पन्न काठमाडौं विश्वविद्यालय भित्र काठमाडौं उपत्यकाभित्रका स्कुल/कलेजहरुमा पाइने सबै प्रकारका सेवा-सुविधाहरु उपलब्ध छन्। पहिलो पटक विश्वविद्यालयको पुस्तकालय छिर्दा "चार वर्षमा यो पुस्तकालयका सबै पुस्तकहरु पढेर सिध्याउने छु" भन्ने किसिमको जोस आएको थियो। साच्चै नै व्यवस्थित छ पुस्तकालय काठमाडौं विश्वविद्यालयको, मैले देखेको अन्य पुस्तकालयको तुलनामा। यसप्रकार अध्ययनका दृष्टिमा उपयुक्त वातावरण प्रदान गर्दछ काठमाडौं विश्वविद्यालयले आफ्ना विद्यार्थीहरुलाई।

तर अभिभावकको दैनिक हेरचाहभन्दा पर हुँदा यहाँका अधिकांश विद्यार्थीहरु धूवाँ तान्ने लतमा पनि परेका छन्। धूवाँ तान्ने सम्बन्धमा, म दश जोड दुई पढ्दाका हाम्रो कलेज कोअर्डिनेटर विक्रम सुवेदीले मलाई, "बाबु त चुरोट खाँदैनस् भने खा तर पढ्नचाहिँ पढ है" भनेको कुरा जहिले पनि यादमा आइरहन्छ। खै, के सहि हो के गलत?

विश्वविद्यालयमा मलाई मनपरेको अर्को राम्रो पक्ष भनेको ड्रेस नहुनै हो। तुलानत्मक रुपमा लपरवाहा प्रवृत्ति हुनाका कारण वा १०-१२ वर्षसम्म निरन्तर यूनिफर्ममा हिडेकाले पनि यस्तो भएको हो जस्तो लाग्छ मलाई। अझ हामी छात्रावासका विद्यार्थीहरु त दैनिक विहान ९:१५ मा सुरु हुने कक्षाका लागि ९ बजे उठेर मुख मात्र धुएर पनि कक्षा गएका दिनहरु प्रशस्त छन्। हतारमा कक्षा कुद्दा कहिलेकाहिँ दुईथरीका चप्पल लगाइनाले गाह्रो पारेको रमाइला क्षणहरुले अहिले पनि खित्खा छुटाउँछ। विद्यार्थीको प्रमुख काम पढ्ने हो र जबसम्म उ पढिरहेको हुन्छ तबसम्म उसलाई सामान्य रुपमा लिइनु काठमाडौं विश्वविद्यालयको राम्रो पक्ष हो जस्तो मलाई लाग्दछ।

कुनै पनि कुराको राम्रो र नराम्रो पक्ष भएझै काठमाडौं विश्वविद्यालयको नराम्रो पक्ष भनेको विश्वविद्यालयमा देखिएको राजनीति र कहिलेकाहिँ साह्रै अनउत्तरदायीजस्तो देखिने विश्वविद्यालय प्रशासन हो। राजनीतिको कुरा गर्नुपर्दा, काठमाडौं विश्वविद्यालय अहिले पनि बन्द छ। विभिन्न माग राखेर, विद्यार्थीको लागि भन्दै, राजनैतिक दलका भ्रातृ संङ्गठनहरुले काठमाडौं विश्वविद्यालयलाई केहि समय यता पटक-पटक बन्द गरिरहेका छन्। दलगत गतिविधि वर्जित गरिएको भए पनि अनेरास्ववियू, अनेरास्ववियू (क्रान्तिकारी) र नेविसङ्घ जस्ता संगठनहरु विश्वविद्यालयमा सक्रिय छन्। हालको समयलाई आधार मान्ने हो भने काठमाडौं विश्वविद्यालयको सबैभन्दा खराब पक्ष भनेको विद्यार्थी राजनीतिका नाममा देखिएको अराजकता नै हो। हो, प्रशासनलाई 'चेक एण्ड ब्यालेन्समा' राख्नुपर्छ तर त्यसको विकल्प स्ववियू वा विद्यार्थी राजनीति हुन सक्दैन।

राजनीतिक दुश्प्रभावबाट तुलनात्मक रुपमा अछुतो र पढाईको गुणस्तर उच्च भएको काठमाडौं विश्वविद्यालयमा राजनीतिले पहुँच पाउनु कदापी राम्रो होइन। देशमा शिक्षित र दक्ष जनशक्ति निर्माणमा योगदान गरिरहेको अग्रणी शिक्षण संस्थामा राजनीतिक घुसपैठले पढाइ नै रोकिनु पर्ने जस्तो अवस्था आउनु निश्चय पनि राम्रो संकेत हैन। यस्ता क्रियाकलाप तत्काल रोकिनुपर्छ।

"पढेको कुरा कहिल्यै खेर जाँदैन" भन्थे ठूलाहरुले। म सधैँ सोच्दथें, "कसरि हुन्छ त्यस्तो? मैले १० वर्ष अघिदेखि नियमित पढेको पत्रिकाहरु, आख्यान र गैर-आख्यानात्मक कृतिहरु; रात-दिन, साँझ-विहान नभनि हेरेको फुटबल, क्रिकेट, टेनिस खेलहरु कहिले काम आउँछ र?"। तर काम लाग्यो। काठमाडौं विश्वविद्यालयमा ब्याचलर इन मिडिया स्टडिज पढ्न थालेपछि जे गरेपनि, जे हेरेपनि पढेजस्तै हुन थाल्यो। मिडिया स्टडिज पढ्नुले मलाई स्वछन्दता दियो- मन लागेको कुरा पढ्न र हेर्न र सुन्न। यति भनिरहँदा, मैले अरु विषयलाई कम आँक्न खोजेको पक्कै हैन तर मेरो आफ्नो स्वभाव अनुसार विज्ञानभन्दा मानविकि मलाई सजिलो भएको पक्का पनि हो।

शिक्षाले मानिसको जीवन अप्ठ्यारो हैन सजिलो बनाउनुपर्छ र अध्ययन रमाइलो हुनुपर्छ जस्तो लाग्ने मलाई दश जोड दुईमा पढेको विज्ञान विषयले खासै तान्न सकेन। त्रिचन्द्रमा बिएस्सीमा भर्ना भएर पनि मैले विज्ञानलाई निरन्तरता दिन सकिन। फेरी मजस्तो जीवनभर झोला बोकेर, सरको धम्की र करकापमा परेर पढ्ने बानी लागेकालाई कपी मात्र बोकेर, गए-पनि-हुने-नगए-पनि-हुने पढाई, रमाइलो गर्न दिक्क लाग्न थालेपछि त्यति उपयोगी नहुने रै'छ। त्यसैले झोला बोकेर 'होमवर्क' गर्ने, शिक्षको सानिध्यमा बसेर पढ्ने र नियमित कक्षामा उपस्थित हुने लोभमा म काठमाडौं विश्ववद्यालयमा भर्ना भएको हुँ।

चार वर्षपछि आफूले हिडेको र केहि अर्थमा बनाएको बाटो हेर्दा मलाई लाग्छ मैले सहि विषय र सहि विश्वविद्यालय नै रोजेछु। नेपालका अरु विश्वविद्यालय पनि राम्रै होलान तर चार बर्षको सम्बन्धका कारण मलाई काठमाडौं विश्वविद्यालय नै प्यारो छ।

मेसेजदेखि मेसेजसम्मै

2011-08-03T18:10:00.000+04:30

सुदिक्षा मेरि जुनियर हो। हामी विद्यालयमा सँगै पढ्छौं। सुदिक्षा आत्मविश्वासी र ठूलाठूला सपना देख्ने केटी हो। राम्री छ उ। उसको सुन्दरताभन्दा उसमा भएको आत्मविश्वास र 'आउट गोइङ्ग नेचर' ले उसलाई अझ आकर्षक बनाउँछ। अवसर जुर्दा उ साथी बनाइहाल्छे। केटीभन्दा केटा साथी बढी छन् उसका। राम्री भएर हो कि अरु कुनै कारणले?, पढाई उसको औसत मात्र छ। म अलि अन्तरमुखी स्वभावको छु। नजीकका केहि साथीहरुसँग बाहेक अरुसँग खासै घुलमिल हुँदैन मेरो। सपना पनि ठूलो छैन। तर, हेर्दा राम्री देखिने केटीले मलाई पनि आकर्षित गर्छन।

विद्यालयमा सधैंजसो देखादेखको अवसर पाएर पनि हामीबिचको पहिलो बोलचाल धेरैपछि मात्र सुरुभयो। फेसबुकले जुटाइदिएको कुराकानीको सो अवसरलाई त्यसपछि हामिले निरन्तरता दियौं। फरक-फरक बहानामा हामीबिच प्रशस्त कुरा भए।

............

अनायासै जोडिन्छ कि जस्तो भएको समबन्धमा सुरुमा म मात्र सहभागी थिएँ। तर पनि फेसबुकमा पहिलो 'हाई' उसैले पठाएकी थिइ। मोबाइलमा पहिलो 'मेसेज' पनि उसकै थियो। पहिलोको पटक फोन उसैले गरेकि थिइ― ५ मिनेट भन्दा केहि बढि थियो होला, समय। मलाई अझै सम्झना छ सुदिक्षाको पहिलो फोनपछि म कति खुसी भएको थिएँ। अलिअलि त 'म खत्रा गफ हान्छु कि क्या हो?' भनेर आफैंलाई सोधेंको पनि थिएँ।

“कहाँ छौ तिमी?, हरायौ त?”― पहिले नै 'सेभ' गरेको उसको नम्बरबाट 'मेसेज' आयो।

मैले, “म काँहा हराउनु, बरु अबचाहिँ तिमीलाई खोज्दा―खोज्दै हराउँछु की जस्तो लाग्दै छ” भनि उत्तर फर्काएँ।

“काहाँ―काहाँ खोज्यौ त मलाई?” भन्ने प्रश्नको जवाफमा मैले उत्तर पठाएँ, “काहाँचाहिँ खोजिन भनन्― तिमीले हिड्ने बाटाहरु, तिमीले खाना―खाजा खाने होटलहरु, तिमीले चक्लेट किन्न जाने पसल....सबैतिर खोजें। तिमीले फेर्ने सासलाई सोधें, तिमीलाई देखिने सपनालाई सोधें....सबैतिर खोजें....तर तिमी भेटिएनौं।”

लगत्तै, पेन्टको गोजीमा फोन हल्लीयो। फोनको स्क्रिनले 'सुदिक्षा कलिङ्ग' देखायो।

“हलो।”

“ओहो, त्यस्तो खोजिदेको मलाई?”

“हो नि” मैले भने।

“म बस्ने होष्टल आएको भए भैहाल्थ्यो नि” उसले हाँस्दै भनी।

“हामीलाई छिर्न दिन्छन् भने, म ब्वाइज होष्टल छोडेर तिमै होष्टल आउँछु नि त?”

उ हाँसी, ठूलोठूलो आवाजमा।

“अहिले म बसमा छु, तिमीलाई पछि कल गर्छु नी है”― भन्दै मैले फोन राखें।

...............

सुदिक्षाले सरु गरेकी कुराकानीको त्यन्द्रोलाई त्यसपछि मैले तन्क्याउन थालें। विस्तारै मलाई त उसँग कुराकानी गर्नैपर्ने लत पो बस्यो! एनसेल आफ्नै बाउको भएजस्तै गरि फोन गर्थे म उसलाई।

“मैले रातभरि फोन गरेपनि बोल्ने यो केटी कस्ती होली?” भनेर म मख्खिन्थें। तर उसले आफैंले फोन गरेर मेरो बारेमा नसोधेको यथार्थ याद आउँदा....“यो यस्तै केटी हो....कुरा गर्ने बानी परेकी....म मात्रै हैन, उसलाई फोन गर्ने सामान्य परिचय भएको जो―कोहिसँग बोल्दि हो....अबचाहिँ यस्तीलाई फोन गर्दिन” भनेर निन्द्राले राताभएका आँखा ऐनमा साक्षी राख्दै कसम खान्थें।

................

कसमले केहि असर गरेन मेरो फोन गर्ने बानीलाई।

“काहाँ छौ?, हरायौ त?” भनेर उसले पठाएको मेसेजको प्रतिउत्तरमा आफ्नो ठेगाना बताउँदै घण्टौं गफ ठोकिहाल्थें म। मैले घण्टौं लगाएर बनएको मनको बाँधलाई एउटै मेसेजले कोट्याएर उ छियाछिया बनाउन सक्छे। जर्ज माइकलको गीत लास्ट क्रिसमसमा, “बट, इफ यू किस्ड मि नाउ, आइ नो यू उड फुल मि अगेन“ भनेजस्तै हाल थियो मेरो।

सामान्य कुराकानीकै दौरान म र सुदिक्षा एक―दुई ठाउँ घुम्न पनि गयौं। फिल्म पनि हेरियो। खै, कति नै प्रयास गरेपनि म उबाट टाढा हुन सकिन।

...................

रोमेशले एकदिन मलाई, “के तिमी साँच्चै बिहा नगर्ने हो? ” भनेर सोध्यो।

“खै, अरेन्ज म्यारिजसँग डर लाग्छ, लभ पर्दैपर्दैन” भन्दै म हासेँ।

“हो यार, अरेन्ज म्यारिज त डरमर्दो हुन्छ” भन्दै उसले थप्यो, “अहिले आफूले केटीहरु 'घुमाएको' सम्झिँदा त खै अरेन्ज म्यारिज लाभदायक होलाजस्तो लाग्दैन”।

“मोज गर” मैले भनें।

“तर यार हामीले पहिला सोचेजस्तो, केटी पट्याउन गाह्रो नहुने रैछ।”

मैले आँखा ठूलठूला पार्दै 'केहि टिप्स दिन्छ कि?' को नजर उ तिर लगाएँ।

“सबै हामीजस्तै त हुन् नी” भन्दै उसले आफू भरखर एउटी च्वाँकसँग २ पटक डेटिङ्ग गएको बतायो। “पहिलो डेटमा त केहि गरिन, दोस्रोमा चाहिँ हिम्मत गरेर गालामा मोई खाइदिएँ।”

“अनि”

“के हुनु नी केटीले मुख छोपेर लजाएजस्तो गरी, अनि त के चाहियो, जाने बेला च्याप्प पकडेर घाँटीमा पनि मोइ खाइयो नि।”

सफलताको गर्वले रोमेशको छाती फुल्दा, मैले मनमनै सोचें― जो पायो त्यै लिएर हिँडेपछि पाइन्छ नि जे पनि गर्न। अली हामी जस्तो 'डिसेन्ट' केटीलाई घुमाओस न, अनि पो।

“तिमीले पनि त्यसलाई चिन्छौ” भनेर उसले भन्दाचाहिँ को चाहिँ होली त्यस्ती छुपारुस्तम भनेर केटीको नाम जान्न खुब खसखस भयो।

तर उसले मरे बताएन।

.....................

दिन फोन र कुराकानीमा बितिरहेको थियो। भविष्य सूनिश्चितै नभए पनि म― सुदिक्षालाई बिहा गरेर जीवन काट्न सक्छु, भन्ने निष्कर्षमा पुगिसकेको थिएँ। सुदिक्षा आफ्नै संसारमा थिई। मेरो संसारमा उ मात्र थिई तर उसको संसारमा म मात्र 'एउटा' थिएँ।

जे―जस्तो भएपनि सुदिक्षालाई प्रेम प्रस्ताव राख्नुपर्छ भनेर मनले आन्दोलन सुरु गरिसकेको थियो। मनदेखि सुरु भएको पोलाइ भूँडीसम्म पुगिसकेको थियो। आँखा टोलाउन थालेका, कान कम सन्ने भइसकेका थिए। नारायण गोपाललाई किन स्वर सम्राहाट भनेका रहेछन, थाहा पाउँदै थिएँ। उनका 'यति धेरै माया दिई', 'पर्खि बसें', 'म त लाली गुराँस भएछु' खुब मनपर्ने गीत भए।

आ, जे पर्लापर्ला, “भोली सुदिक्षालाई प्रेम प्रस्ताव राख्छु” भनेर मानसिक रुपमा तयारी गरें। राति अबेर “मेसेज―रोमेश” भनेर मोबाइलको स्क्रिनले देखायो।

खोलें। यस्तो थियो मेसेज―

“अमोल, त्यो अस्ती मसँग डेटिङ्गमा गएकी केटी सुदिक्षा हो।”

"आफूले सकेको गर्ने त हो"

2011-07-11T07:23:00.000+04:30

अमोल आचार्य

धुलिखेल

श्रीशर्मा 'मुर्ख'

'त्रिभुवन विश्वविद्यायालयबाट सन् १९९० मा एम.वि.ए गरेका उनको वास्तविक पेशा "म्यानेजमेन्ट सिष्टम" बनाउनु/विकाश गर्नु हो।

आफ्नो नाम श्रीशर्मा 'मुर्ख' बताउँछन् उनी। हामीले आफ्नो नाम/उपनामका बारेमा केहि बताइदिनुहोस भन्दा उनको उत्तर थियो- 'नाम नामै हो, नामको कारण हुँदैन।

काठमाडौं विश्वविद्यालयका बारेमा श्रीशर्मा 'मुर्ख'

काठमाडौं विश्वविद्यालयका उपकुलपति प्रा.डा. सुरेशराज शर्माले आफ्नो पुस्तक 'काठमाडौं विश्वविद्यालय कठिन यात्राका पलहरु' मा विश्वविद्यालय स्थापनार्थ श्रीशर्मा 'मुर्ख'ले गरेको योगदानलाई उल्लेख गरेका छन्। विश्वविद्यालय स्थापनका लागि आफूले गरेको सहयोगका बरेमा श्रीशर्माले भने- 'विश्वविद्यालय भन्ने कुरा सबैका लागि गौरवको कुरा हो। विश्वमा विश्वविद्यालय स्थापना हुनथालेको १५१ वर्षपछि हामीकहाँ पनि त्यो प्रयास हुनु स्वागतयोग्य कुरा थियो। फेरी विश्वविद्यालयलाई सहयोग गर्नु भन्दा सहयोग गर्न पाउनु नै गौरवको करा हो। यो विश्वविद्यालय हाम्रा लागि अतुलनीय उपलब्धि हुनसक्ने भएकाले नै मैले आफुले सकेको सहयोग गरेको हुँ।

'

विश्वविद्यालय आँगनको उनको दृष्टिकोण

अरुले के भन्लान भन्ने चिन्ता छैन उनलाई। जाडोमा हातका औंला कठ्याङ्ग्रिएको, गर्मीमा सूर्यको रापले पोलेको, शिशिरमा हुरीले ओठ फुटाएको केहि पर्वाहा नगरि उनि लागि रहन्छन् आफ्नो काममा। उनको काम फोहरसँग सम्बन्धित देखिन्छ। उनले यसरी काम गर्न थालेको एक दशक पुगिसकेको छ तर थोरैलाई मात्र उनी को हुन्? किन यस्तो काम गरिरहेका छन्? भन्ने ज्ञान वा जिज्ञासा छ।

उनको कार्यक्षेत्र काठमाडौं विश्वविद्यालयको मूलगेटदेखि २८ किलो (काठमाडौं विश्वविद्यालय चोक) सम्मको ८०० मिटरको बाटो हो जसलाई उनी विश्वविद्यालयको आँगन भन्छन्। उनले गर्ने कामका बारेमा जिज्ञासा राख्दा उनले भने 'सुन्दा अलि एम्विसियस जस्तो लागे पनि यस विश्वविद्यालय आँगन क्षेत्र एउटा नमुना नलेज ल्याब हुनसक्छ र हुनुपर्छ पनि। मेरो काम भनेको यस विश्वविद्यालय आँगनलाई आफुले सक्दो रुपमा सफा र अध्ययन योग्य राख्नु हो। यस क्षेत्रलाई नमुना आँगन बनाउन जति मैले सक्छु त्यति त हो नि मैले गर्ने र म त्यहि नै गर्दै छु'। उनको भनाई अनुसार सबैले आ-आफ्नो तरिकाले यस क्षेत्रको अध्ययन गर्न सक्छन्। उनलाई लाग्छ सामजिक, आर्थीक र वैज्ञानिक रुपमा यस क्षेत्रको अध्ययन गर्न सकिन्छ।

'विश्वविद्यालय आँगनका रुपमा यो क्षेत्र इन्टेलएक्चुअल डेभलप्मेन्टका लागि चाहिने आनन्ददायी वातावरण पनि हुनसक्छ' भन्दै उनले थपे, 'पढ्नु भनेको कोठामा बसेर पलेँटि कस्नु मात्र पनि त हैन। अनि यहाँको खुला वातावरणमा हामि कुनै पनि कुरा मुल्याङ्कन गर्न सक्षम र स्वतन्त्र हुनसक्छौं।' खुला वातावरणमा कामको मानसिक दवाब पनि कम हने उनको अनुभव छ।

आफ्नो काम केहि मानिसहरुलाई मन नपरेको स्वीकार्दै उनले भने, 'यो पर्सेप्सनल डिफरेन्सका कारणले भएको हो।' आफ्नो काम राम्रो भए अरुले पनि यसलाई निरन्तरता दिने कुरामा उनी विश्वास राख्छन्। तर कसैले मेरो कामलाई निरन्तरता दिओस भन्ने लोभ छैन उनमा।

'जन्म, मृत्युको लागि हुन्छ। हाम्रो काम जीवन र अन्त्यमा मृत्युलाई सहज र सुखी बनाउनु हो' भन्ने श्रीशर्मा 'मूर्ख' आफ्नो र अरुको मृत्य सहज बनाउने काममा पनि उद्दत छन्।

भिडियोमा श्रीशर्मा

Sports in Nepalese Televisions

2011-07-02T19:55:00.000+04:30

Introduction

Sports and media are inter-related. Though sports and media are two different entity in terms of scope, operation, etc. they have been found to be complimenting each other. The rise of 'sports only' channels or to be more specific, advent of 'separate channel for separate sports' can be taken as instances of sports and media working and growing together. Even in general TV channels sports activities and news are given high importance. The importance given to sports coverage is because of high number of viewers that sports events fetch which the TV stations can convert into money while dealing with advertisers. This is how, sports through media and media through sports are helping each other to foster.

Two prior has been found to be done in the topic- "Sports in Nepali Television" till now, both by Raju Silwal. In one of his works¹, Silwal has studied sports coverage of Nepal Television only. While the other² one has studied all television channels in operation at the time of research., including Nepal TV.

In the following article, coverage of sports in Nepali TV has been studied. For the research, sports programs of Nepal Television, NTV 2, Kantipur Television, Image Channel, Avenues Television, Nepal One Television, Sagarmatha Television, ABC Televison, Channel Nepal were studied. As the research is of ex-post facto type, this paper will only outline the prevailing situation and condition of sports journalism in Nepal. In the paper, 'channel' and 'station' have been used with the same meaning.

Background

A baseball match between two American colleges, Princeton and Columbia, was the first sports related broadcasting in the television history. While, Scott Sports is considered the oldest sports program. It is still in run from 1957 A.D. in Scottish Television of Scotland (Silwal, 2065).

Incase of Nepal, sports news got space in newspapers since the publishing of Gorkhapatra itself in 1901 A.D. But, it is only after 1951 sports news were covered regularly.

First sports news was broadcasted by Nepal Television, seven days after the regular transmission of NTV has started³. The news was related to a football match played on the occasion of birthday of King Birendra. Although a television news, there were no visuals to read over. The reporter and the reader of the news was Rama Singh (Silwal, 2062).

______________________

¹ Research paper submitted as partial fulfillment of M.A Thesis in 2062 B.S.

² Article published in book Nepal Television: Avbhyas, Anubhuti ra Bisleshan.

³ NTV started it's regular transmission in Poush 14, 2042 B.S.

Findings

Three dozens of television stations are registered in Nepal. Out of which, a dozen are in operation. Among the stations in operation none are 'sports only' channels. Share of news channels and general channels is almost equal and every channel has allocated certain time for sports news and programs. In sports news and program- results of national and international matches, rules of different games, players' introduction, problems being faced by players etc are covered. Thus, with rise in coverage of sports in television, sports journalists are also in rise (Silwal, 2065).

In the following portion, coverage of sports in Nepal TV, NTV 2, Kantipur TV, Image TV, Channel Nepal, Nepal 1, Aveneus TV, Sagarmatha TV, ABC TV has been discussed.

Nepal Television:

Nepal TV started broadcasting sports related news since its inception. It has been regularly live broadcasting world cup football since 1986 A.D. Opening-Closing ceremonies and important events of Olympic, Asian Games, South Asian Games are also featured. In 2044 B.S., Nepal TV for the first time live broadcasted a volleyball match by itself and for itself.

Nepal TV in past had broadcasted many sports related programs like- 'Khelkud Karyakram', 'Khel-Khel', 'Gillettee World Sports Special'. But, now it has limited it's sports coverage to sports news only. The sports news also is buried inside a long news bulletin mostly featuring political news. Sports journalists involved with Nepal TV are Madan Acharya, Devendra Subedi, Shyam Chitrakar and Sanjeev Shilpakar.

NTV 2:

NTV- 2 has three programs related to sports in it's weekly schedule. One is 'Sports World' run by Sanjeeb Shilpakar. Visuals received from 'Sports News TV' are used in the program which is of 30 minutes. The remaining two programs are 'Sports Genius' and 'Khelkud Gatibidhi'. Sports Genius is quiz and in Khelkud Gatibidhi national sports are covered, randomly. There are two sports journalists involved, Sanjeev Shilpakar and Shyam Chitrakar.

Kantipur Television:

Besides incorporating sports news in it's news bulletin, Kantipur TV also has a weekly program named 'Scoreboard' which is solely related to sports. Kantipur TV sometimes live broadcast games of national level as well. Live telecast of a cricket match played in Kritipur cricket ground is one example. Sudin Pokharel and Nabin Katiwada are the sports journalists involved with Kantipur TV.

Channel Nepal:

Channel Nepal covers sports news in it's news bulletin but doesn't have any separate program only for sports. Shantiram Karki is the sports journalist involved with the channel.

Image Channel:

Sports news is made compulsory in all of the news bulletin of Image Channel. Beside the news, a weekly program 'Khel' is also broadcasted which is primarily related to sports. Som Pokharel and Niranjan Adhikari are the sports journalists working for Image Channel.

Nepal One Television:

Nepal One TV has no special program related to sports. Sports news is not even mandatory in news bulletin. But it is found giving wide coverage to international cricket sometimes, specially when India is involved. Jayanta Regmi is the sports journalist working with Nepal One TV.

Avenues Television:

Sports news is made compulsory in all of the news bulletin of Avenues TV. Beside the news, two programs 'Sports Arena' and 'Avenues @ Sports' is also broadcasted which is related to sports. Avenues @ Sports is a daily program while Sports Arena is a weekly program. This TV also has a sports bureau which has 5 members including three Sports journalists viz, Sarita Shrestha, Suraj Tamrakar and Subhas Subedi.

Sagarmatha Television:

Though, sports news are not mandatory in every news bulletin of Sagarmatha TV, news bulletin of 7 pm, 9 pm and 11 pm each are allocated separate section for sports news. A program named 'Sagarmatha Sports' is also broadcasted twice a week with the involvement of Radheshyam Dahal and Pavitra Rawat.

ABC Televison:

ABC TV broadcast sports news with priority in each of it's news bulletin. It is also found to have used sports news as main headline sometimes. Beside this, ABC Umpire- a daily sports program is also broadcasted except on Friday.

Conclusion

From the data and discussion above we can say say that- Nepalese TV by now has already acknowledged the importance of sports coverage. The fact that very station has allocated certain time and space for sports verifies the acknowledgement. But, the present scenario hints that Nepalese TV stations need to prioritize sports beat in terms money and investment as well as mobilizing expertise available in the field.

Recommendations

There are several room to improve for Nepalese TV. Visual weakness is one of the visible shortcomings, where as available sports coverage is found to confined within the urban boundary. Lack of in depth and investigative reporting as well as follow-up are another issues to address. Also, the sports beat is in severe need of qualified and interested journalists. Similarly, in this global trend the practice of limiting sports coverage only to football, cricket, tennis and golf do not seems to catch up the growing interest of 'global citizen'.

References

Adhikary, N.M. (2008a). Communication, media and journalism: An integrated study. Kathmandu: Prashanti Prakashan.

सिलवाल, राजु (२०६२)। नेपाल टेलिभिजनको खेलकुद समाचारसम्बन्धी विश्लेषणात्मक अध्ययन । स्नातकोत्तर तहको शोधपत्र, पत्रकारिता, त्रिभुवन विश्वविद्यालय।

सिलवाल, राजु (२०६५)। नेपाली टिलिभिजनमा खेलकुद। नेपाली टिलिभिजन: अभ्यास, अनुभूति र विश्लेषण। काठमाडौं: मार्टिन चौतारी।

असल मन?

2011-06-14T06:52:00.000+04:30

म हुर्कँदै गर्दा,
भोगीहरुले भने-
कसैले नछोएको
कहिले नचिथोरिएको
मन
सबैभन्दा उत्तम हुन्छ

होला त नि!

संसार खोज्दै गर्दा,
कहिलेकाहिँ खोजे पनि
भोगीले नक्सा कोरेजस्तै
सग्ला मनहरु

सडकै पिच्छे,
गल्ली पिच्छे,
घर पिच्छे,
मनहरु भेटिए
सग्ला मनहरु
काँचा मनहरु
अमिला!

यसबिच,
समयले मेरो मन,
चिथोर्यो
पिल्स्यायो
घाउबाट पिप बग्यो,
निरन्तर

अहिले मन हलुका भएको छ।

पिपमा
घमण्ड बगेछ,
इर्ष्या बगेछ,
लोभ बगेछ,
निराशाहरु बगेछन्

बल्ल,
अहिले बुझें मैले
चोखो हैन
घाउ भएको
असल मन पो
खोज्नुपर्ने रैछ।

२०६७-०२-३०
(अमोल आचार्य)